• Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa
Kresy24.pl
  • 16 lis 2026
  • Archiwa Czasopism
    • Archiwum Dziennika Kijowskiego
    • Archiwum Gazety Polskiej Bukowiny
    • Archiwum Głosu Polonii
    • Archiwum Głosu znad Niemna
    • Archiwum Kuriera Galicyjskiego
    • Archiwum Kwartalnika Echa Polesia
    • Archiwum Kwartalnika Krynica
    • Archiwum Magazynu Polskiego
    • Archiwum Monitora Wołyńskiego
    • Archiwum Mozaiki Berdyczowskiej
    • Archiwum pisma Nasze Drogi
    • Archiwum pisma Polacy Donbasu
    • Archiwum Słowa Polskiego
    • Archiwum Słowa Życia
    • Archiwum Tęczy Żytomierszczyzny
    • Archiwum pisma Polonia Charkowa
    • Archiwum pisma Wołanie z Wołynia
    • Archiwum Polak na Łotwie
    • Archiwum Polaka Małego
    • Archiwum Polaka w Niemczech
  • Filmoteka
  • Niepodległość
  • Polacy na (Bliskim) Wschodzie
  • Trójmorze
  • TV Kresy24.pl
  • Archiwum Kresowe
Kresy24.pl
  • Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa

Polak, który uczył Rosję języka i szacunku dla mniejszości. Ale nie nauczył

10 paź 2025

Jan Niecisław Baudouin de Courtenay

Jan Niecisław Baudouin de Courtenay. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe/Domena publiczna

Jan Niecisław Baudouin de Courtenay – Polak, któremu udało się dokonać rewolucji w lingwistyce. Jednak jego rewolucyjne poglądy wykraczały daleko poza granice językoznawstwa. Naukowiec stał na czele powstałego w wyniku rewolucji 1905 roku Związku Autonomistów, który opowiadał się za decentralizacją Imperium Rosyjskiego i utworzeniem autonomii narodowych. Twierdził, że w Królestwie Polskim, które w tym czasie wchodziło w skład imperium, język polski powinien mieć taki sam status jak język rosyjski. W końcu opublikował broszurę „Narodowość i terytorialność w autonomii”, za rozpowszechnianie której został uwięziony.

Sława łamacza tabu przylgnęła do niego jeszcze w środowisku naukowym. Wbrew przyjętej wśród lingwistów zasadzie studiowania języka na podstawie źródeł pisanych, Baudouin de Courtenay poświęcał ogromną uwagę właśnie mowie. Postrzegał język jako żywy organizm, który nieustannie się rozwija i ulega zmianom. Dzisiaj jego wkład w lingwistykę jest jednoznacznie doceniany przez rosyjskich filologów (naukowiec publikował swoje prace w języku rosyjskim i polskim, a ponadto znał wiele innych języków, których dokładna liczba nie jest znana), ale za życia Iwana Aleksandrowicza, jak często w rosyjskim stylu nazywają Baudouina de Courtenay, krytykowano go za nadmierną śmiałość.

Typowym przykładem jest przygotowanie przez naukowca trzeciego wydania „Słownika żywego języka wielkorosyjskiego Władimira Dala”. Baudouin de Courtenay włączył do książki wulgaryzmy i przekleństwa, wychodząc z założenia, że są one nieodłączną częścią języka. Decyzja ta wywołała skandal. W prasie naukowca zaatakowali obrońcy moralności. Odpowiedź naukowca została przerobiona na anegdotę:

„Słowo „dupa” nie jest gorsze od słowa „generał”. To po prostu nie może być: dupa istnieje, a słowo – nie”.

Najprawdopodobniej rzeczywista odpowiedź uczonego nieco różniła się od tego aforystycznego stwierdzenia, które pojawia się w opisie publicznej polemiki w późniejszych źródłach, a my mamy do czynienia jedynie z kolejną historyczną anegdotą.

Niestety, śmiałość Baudouina de Courtenay w kwestii przyszłości Imperium Rosyjskiego i praw narodów go zamieszkujących nie doprowadziła do anegdotycznych konsekwencji. W 1913 roku naukowiec opublikował broszurę „Cechy narodowe i terytorialne w autonomii”, w której ostro skrytykował strukturę Imperium Rosyjskiego i przepowiedział jego upadek. Naukowiec napisał, że państwo będzie mogło uniknąć tego losu tylko poprzez radykalną zmianę swojej polityki narodowościowej, wkroczenie na drogę federalizmu i przyznanie zamieszkującym je narodom pełnej autonomii.

W słowie wstępnym Baudouin de Courtenay wyjaśnił, że tekst napisał siedem lat wcześniej – na początku 1907 roku – dla planowanego, ale nigdy nieopublikowanego „Zbioru autonomistów”. Związek Autonomistów powstał podczas rewolucji 1905 roku i dążył do decentralizacji Imperium Rosyjskiego. Wystarczy ocenić skład narodowościowy zjazdu zorganizowanego przez Baudouina de Courtenay w listopadzie 1905 roku w Petersburgu. Organizacja skupiała Azerbejdżańców, Białorusinów, Ormian, Gruzinów, Estończyków, Żydów, Kirgizów, Litwinów, Łotyszy, Polaków, Tatarów i Ukraińców.

Frakcja „Związek Autonomistów” była reprezentowana w I kadencji Dumy Państwowej i liczyła łącznie 120 deputowanych. Na czele frakcji stał Polak Aleksander Lednicki, a jego zastępcą był Ukrainiec Ilja Szrag. 11 maja 1906 roku frakcja przyjęła program „wzajemnej pomocy i obrony, a także realizacji idei autonomii na zasadach demokratycznych”. Niestety, Związek Autonomistów rozpadł się wraz z rozwiązaniem I Dumy Państwowej. Próby przywrócenia jego działalności zakończyły się fiaskiem.

Jednak wiele lat później Baudouin de Courtenay zaryzykował samodzielną publikację swojego tekstu dla Związku Autonomistów. W zupełnie innych warunkach, w czasach szerzącej się cenzury i u progu pierwszej wojny światowej.

Rosja może przekształcić się w federację, pisał naukowiec, na dwa sposoby:

„Albo Rosja, dzięki pokonaniu sił rozbijających ją (odśrodkowych), rozpadnie się na odrębne części, które następnie, dla wspólnego dobra, będą dążyć do federacyjnego zbliżenia się ze sobą; albo też zrozumienie korzyści płynących z federacyjnego ustroju przeniknie do umysłów świadomej ludności, która doprowadzi do powstania tego ustroju na drodze legislacyjnej”.

Uznając, że bardziej preferowana jest właśnie druga, ewolucyjna droga, Baudouin de Courtenay dał do zrozumienia, że nie bardzo w nią wierzy. W końcu budowanie „prawdziwych” federacji zawsze przebiegało „od dołu”, z wcześniej rozproszonych części, podczas gdy państwo rosyjskie rozrastało się, zamieniając się w więzienie, poprzez niekończące się podboje:

„Jeśli chodzi o wielką zasługę wielkorosyjskiego plemienia, polegającą rzekomo na stworzeniu i zjednoczeniu państwa rosyjskiego, to jest to zasługa o bardzo wątpliwym charakterze. Co takiego stworzyło wielkorosyjskie plemię, jeśli rzeczywiście je stworzyło? Stworzono ogromne więzienie nie tylko dla wszystkich innych plemion i narodów, ale także dla samego narodu rosyjskiego, więzienie, które teraz trzeba z takim wysiłkiem i tak wielkimi ofiarami burzyć i niszczyć, i pozostaje jeszcze pytanie, czy uda się zburzyć to więzienie tak, aby wraz z nim nie rozpadła się również cała nieszczęsna rosyjska państwowość”.

To tylko jeden z charakterystycznych cytatów, które stały się podstawą do wszczęcia postępowania karnego przeciwko naukowcowi. We współczesnej Rosji za podobne wypowiedzi naukowiec natychmiast zyskałby etykietkę „rusofoba” (nie mówiąc już o odpowiedzialności karnej za „ekstremizm”), ale, dla sprawiedliwości, Baudouin de Courtenay ostrzegał również swoich rodaków, Polaków, przed tworzeniem państwa, w którym na pierwszym planie znajdują się interesy większości narodowej, a prawa mniejszości są ignorowane:

„W przypadku bezwarunkowej dominacji większości może powstać fałszywe i niezwykle szkodliwe przekonanie, że tylko ludzie należący do tej większości są  „właścicielami” danego kraju lub regionu, a wszyscy pozostali są jedynie „gośćmi”, całkowicie zależnymi od hojnych lub okrutnych gospodarzy. Przy takim podejściu Żydzi, na przykład, będą musieli wszędzie odgrywać rolę „gości”, a od takiego podejścia do pogromów dzieli tylko jeden krok. W Polsce „właścicielami” będą ludzie narodowości polskiej, łaskawie tolerujący obcych „gości”, ale mający również prawo do ich wysiedlenia”.

Naukowiec równie surowo krytykował zasadę „praw historycznych”, twierdząc, że w żadnym wypadku nie może ona stanowić podstawy do tworzenia „autonomii narodowych”:

„…tak zwane „prawa historyczne” są po prostu prawami przemocy popełnionej w przeszłości. „Prawami historycznymi” można usprawiedliwić każde zagarnięcie, każde bezprawie, każde okrucieństwo i niesprawiedliwość. Ostatnie zagarnięcia i podboje, które stworzyły współczesną Rosję, są również faktem „historycznym” i „prawem historycznym”. „Prawo historyczne” współczesnej autokratycznej i scentralizowanej Rosji nie godzi się z myślą o autonomizacji tego państwa”.

Łatwo zauważyć, że XX, a po nim XXI wiek niejednokrotnie potwierdzały w obu kwestiach naukowiec miał rację. Cóż, ówcześni mieszkańcy Imperium Rosyjskiego uznali, że za rewolucyjne wypowiedzi Baudouin de Courtenay zasługuje na dwa lata więzienia. Jednak w legendarnych petersburskich „Kriestach” naukowiec spędził tylko kilka miesięcy. Został ułaskawiony dzięki staraniom kolegów.

Lingwista nie miał dobrych relacji z sowiecką władzą. W 1918 roku opuścił Rosję i powrócił do Polski, która w końcu odzyskała niepodległość. W Rzeczypospolitej Baudouin de Courtenay kontynuował nie tylko działalność naukową, ale także polityczną, ponownie zajmując się ochroną praw mniejszości narodowych, w tym Rosjan.

W dowód wdzięczności mniejszości te zgłosiły go nawet w 1922 roku jako kandydata na prezydenta Polski. I choć był to raczej gest symboliczny niż polityczny, w pierwszej turze kandydat wypadł więcej niż pomyślnie, wyprzedzając ostatecznie wybranego prezydenta Gabriela Narutowicza i zajmując trzecie miejsce.

Jak wiadomo, Narutowicz pełnił funkcję pierwszego prezydenta Polski zaledwie przez pięć dni. Zginął od kuli skrajnie prawicowego ekstremisty Eligiusza Niewiadomskiego. Z prawicą musiał zmierzyć się – na szczęście bez fatalnych konsekwencji – również Baudouin de Courtenay. W 1922 roku w Krakowie grupa „patriotów” próbowała zakłócić jego publiczny wykład, obrzucając naukowca zgniłym jajkami.

Baudouin de Courtenay zmarł w 1929 roku w małym mieszkaniu na warszawskiej Pradze – będąc honorowym profesorem Uniwersytetu Warszawskiego i kierownikiem katedry językoznawstwa porównawczego na Uniwersytecie w Dorpacie.

Pozostaje tylko powtórzyć: rewolucyjne poglądy uczonego zarówno w dziedzinie lingwistyki, jak i kwestii społeczno-politycznych całkowicie przetrwały próbę czasu. Przywrócenie „praw historycznych” doprowadziło do II wojny światowej. ZSRS powtórzyło fatalne błędy swojego poprzednika i rozpadło się z hukiem. Prawda, teraz Władimir Putin próbuje po raz trzeci wskrzesić więzienie narodów, opierając się na tych samych „prawach historycznych”. Wynik jest całkowicie przewidziany w broszurze z 1913 roku, opublikowanej w przededniu pierwszej wojny światowej. Szkoda, że w Rosji Baudouin de Courtenay jest pamiętany tylko jako lingwista. I to najwyraźniej nie przez wszystkich.

Andrei Gigorev, były współpracownik Radia Wolność, redaktor naczelny emigracyjnego czasopisma „Wschody”

< Idź pod prąd Zobacz inny >
Ważne? Ciekawe? Podaj dalej:

Nie przegap w tym temacie:

K24Przemysław Żurawski vel Grajewski: Powstanie Styczniowe to punkt zwrotny w dziejach narodów K24Magister Antonina Leśniewska. Pierwsza farmaceutka, emancypantka, patriotka K24Darmowa komunikacja na 100-lecie Niepodległości?
  • Tagi
  • Imperium Rosyjskie
  • niepodległość

HISTORYCZNE KALENDARIUM KRESÓW

16 listopada w Historii Kresów

16 listopada w Historii Kresów

NA ŚWIECIE

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Orbán zatrzymany pod zarzutem przemytu ludzi

Orbán zatrzymany pod zarzutem przemytu ludzi

Więcej ze świata »

REGION BAŁTYKU

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Koszmar Europy? To, co wydarzy się po zakończeniu wojny

Koszmar Europy? To, co wydarzy się po zakończeniu wojny

Więcej z Regionu Bałtyku »

LITWA

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Więcej z Litwy »

AZJA I ZAKAUKAZIE

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Udaremnili zamach stanu! Policja weszła do akcji

Udaremnili zamach stanu! Policja weszła do akcji

Po 20 latach przeprasza Kazachów za Borata

Po 20 latach przeprasza Kazachów za Borata

29.10.2026. Szokujące sceny z obrad sejmu (WIDEO)

29.10.2026. Szokujące sceny z obrad sejmu (WIDEO)

Więcej z Azji i Zakaukazia »

WYSZUKIWARKA KRESOWA

Szukasz swojej rodziny, albo korzeni na Kresach? Zamieść bezpłatnie ogłoszenie w naszej Wyszukiwarce Kresowej. Czytają nas setki tysięcy rodaków w Polsce i na świecie. Może ktoś odpowie?
Wejdź do Wyszukiwarki Kresowej »

BIBLIOTEKA KRESOWA

Człowiek przemieniony w wilka

Człowiek przemieniony w wilka

Dla honoru organizacji

Dla honoru organizacji

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

Więcej z Biblioteki Kresowej »

KULTURA

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

A tam w kącie co za bazgroły? Chagall? Nie znam

A tam w kącie co za bazgroły? Chagall? Nie znam

Więcej w dziale Kultura »

KUCHNIA KRESOWA

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Buljon rumiany kwaskowaty - Kucharka Litewska

Buljon rumiany kwaskowaty - Kucharka Litewska

Galarepa nadziewana - Kucharka Litewska

Galarepa nadziewana - Kucharka Litewska

Więcej z Kuchni Kresowej »
  • Click here - to select or create a menu
Projekt finansowany ze środków MSZ
© Kresy24.pl 2026. Wszelkie Prawa Zastrzeżone. O nas i Kontakt | Polityka prywatności
Produkcja: Fundacja Wolność i Demokracja