• Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa
Kresy24.pl
  • 18 lis 2026
  • Archiwa Czasopism
    • Archiwum Dziennika Kijowskiego
    • Archiwum Gazety Polskiej Bukowiny
    • Archiwum Głosu Polonii
    • Archiwum Głosu znad Niemna
    • Archiwum Kuriera Galicyjskiego
    • Archiwum Kwartalnika Echa Polesia
    • Archiwum Kwartalnika Krynica
    • Archiwum Magazynu Polskiego
    • Archiwum Monitora Wołyńskiego
    • Archiwum Mozaiki Berdyczowskiej
    • Archiwum pisma Nasze Drogi
    • Archiwum pisma Polacy Donbasu
    • Archiwum Słowa Polskiego
    • Archiwum Słowa Życia
    • Archiwum Tęczy Żytomierszczyzny
    • Archiwum pisma Polonia Charkowa
    • Archiwum pisma Wołanie z Wołynia
    • Archiwum Polak na Łotwie
    • Archiwum Polaka Małego
    • Archiwum Polaka w Niemczech
  • Filmoteka
  • Niepodległość
  • Polacy na (Bliskim) Wschodzie
  • Trójmorze
  • TV Kresy24.pl
  • Archiwum Kresowe
Kresy24.pl
  • Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa

Bronisław Taraszkiewicz – „Taraszkiewica” vs. „Narkomowka” (2)

01 lip 2024

Bronisław Taraszkiewicz

Bronisław Taraszkiewicz. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe/Domena publiczna

26 sierpnia 1933 roku władze Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej wydały dekret „O zmianie i uproszczeniu pisowni białoruskiej”. Reforma ta, której postanowienia zostały narzucone odgórnie, radykalnie wpłynęła na rozwój języka białoruskiego i nadal powoduje niezgodę wśród części białoruskiej inteligencji. Jej przedstawiciele nadal posługują się klasyczną pisownią z podręcznika „Taraszkiewica”.

Czwarte wydanie „Hramatiki” ukazało się w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Sowieckiej w 1921 roku, dzięki wsparciu Ludowego Komisariatu Oświaty. Można śmiało powiedzieć, że żadnej gramatyki nie można uznać za idealną. Już w połowie lat 20. XX wieku wśród językoznawców pojawiła się opinia o konieczności wprowadzenia pewnych zmian w pisowni.

W 1926 r. w Mińsku odbyła się konferencja naukowa poświęcona reformie języka białoruskiego. W wyniku tej konferencji rozpoczęła się działalność grupy lingwistów pod przewodnictwem Stiapana Niekraszewicza. Wyniki jej prac opublikowano w 1930 r. W tym samym roku aresztowano sześciu z ośmiu autorów raportu.

W takich warunkach lojalnym wobec władzy lingwistom powierzono zadanie opracowania nowego projektu zmian, który powstał w trakcie represji i aresztowań przedstawicieli elit. Ale i ten projekt nie został zrealizowany. Również w 1933 r. na Ukrainie rozpoczęła się kampania, w której oskarżano miejscowych lingwistów o sztuczne oddzielanie języka ukraińskiego od rosyjskiego. Do podobnej kampanii doszło BSRR. Kontrowersyjny projekt z 1933 roku uznano za zbyt miękki i postanowiono go przerobić.

Na podstawie wyników prac tej komisji podjęto decyzje dotyczące reformy. Nową pisownię nazwano „Narkomowką”.

W czasie, gdy w BSRR zlikwidowano „Taraszkiewicę”, autor podręcznika, Bronisław Taraszkiewicz, przebywał w polskim więzieniu.

W krajach demokratycznych Europy organizowano demonstracje w obronie Taraszkiewicza. Jesienią 1930 r. został zwolniony z więzienia. Matka żony Bronisława, Jelizawieta Nikiticzna, dowiedziawszy się, że jej zięć zostanie zwolniony z więzienia, zleciła wybudowanie w swoim ogrodzie małego domku, który miał stać się miejscem jego pracy naukowej. Budyneczek z werandą i oknami na wszystkie strony został zaprojektowany tak, aby było widać zbliżających się gości. Typowe względy bezpieczeństwa, gdyż Bronisław wiedział, że jest stale obserwowany przez polską policję. Mieszkał tu z przerwami do 1931 roku. W lutym tego roku został ponownie aresztowany.

Podówczas do więzienia w ZSRR trafił dramaturg Franciszek Alechnowicz. Wierzył w równość społeczną pod egidą bolszewików: przyjechał do Kraju Rad z Wilna 23 grudnia 1926 roku i otrzymał sowieckie obywatelstwo. Jednak już 1 stycznia 1927 roku został aresztowany i oskarżony o szpiegostwo na rzecz Polski. Nie pomogły prośby kierowane do władz o zwolnienie dramatopisarza. Alechnowicz otrzymał 10 lat i został wysłany na obozu koncentracyjnego na Wyspach Sołowieckich. Przebywał tam przez sześć lat. We wrześniu 1933 r. Polska wymieniła Taraszkiewicza na Alechnowicza. Według niepotwierdzonych informacji, podczas ich wymiany na granicy Taraszkiewicz i Alechnowicz uścisnęli sobie dłonie, a Alechnowicz zwrócił się do lingwisty: „Bronek, dokąd ty idziesz?!”.

Alechnowicz wspominał w swojej książce moment wymiany: „Rozpoznawałem już twarze ludzi, którzy się do nas zbliżali. Przed nimi szedł wysoki mężczyzna w cywilnym ubraniu. W tym czasie poczułem między nami nie tylko duchowy, ale także fizyczny kontrast. Więzień „gospodarki kapitalistycznej” miał na sobie kapelusz, dobrze skrojony płaszcz i wypolerowane buty. Więzień radziecki szedł w starym, zniszczonym sołowieckim kożuchu”.

Taraszkiewiczowi nie pozwolono pozostać w Mińsku, został wysłany do pracy w Moskwie, w Międzynarodowym Instytucie Rolniczym, mimo że był pracownikiem naukowym Białoruskiej Akademii Nauk. Następnie kontynuował pracę nad nową wersją gramatyki białoruskiej. Niestety, podczas aresztowania w Moskwie w 1937 r. egzemplarz tłumaczenia został skonfiskowany i do dziś nie został odnaleziony. Pozostały tylko jego fragmenty.

Do wymiany Taraszkiewicza za Alechnowicza doszło 6 września 1933 r. – dziewięć dni po zastąpieniu „Taraszkiewicy” „Narkomowką”.

W Moskwie Taraszkiewicz pracował jako kierownik działu Polska i Nadbałtyka w Międzynarodowym Instytucie Rolniczym. Wiera nie wyjechała do Moskwy. Taraszkiewicz ponoć ożenił się ponownie, ale jego szczęście nie trwało długo. W 1937 r. został „zdemaskowany” przez Jeżowa jako głęboko zakonspirowany polski szpieg. 6 maja 1937 r. został aresztowany. W styczniu 1938 r. „dwójka” NKWD i prokuratury ZSRR skazała go na śmierć.

Według jednej wersji Taraszkiewicz został zastrzelony, według innej został zamęczony podczas przesłuchań. Świadkiem jego ostatnich dni był pisarz literatury dla dzieci Stanisław Szuszkiewicz, ojciec przyszłego przywódcy niepodległej Białorusi. Kiedy Szuszkiewicz senior siedział w jednej z cel w mińskim więzieniu usłyszał natarczywe stukanie w ścianę. „Nie znaliśmy więziennego alfabetu, ale polski komunista [przebywający z nim w celi – red.] zaczął spisywać czubkiem spalonej zapałki słowa człowieka z sąsiedniej celi. Przedstawił się jako Bronisław Taraszkiewicz i oświadczył, że był torturowany i zmuszany do podpisywania „fałszywek”. Taraszkiewicz wystukał, że prawdopodobnie nie przeżyje, ma krwawe blizny na ramionach, do których przykleja się koszula” – wspominał Szuszkiewicz.

W książce Marka Sołonina „Własność mózgowa. Fałszywa historia Wielkiej Wojny” Mark Sołonin przedstawia możliwe losy Taraszkiewicza: „Za wszystko zawsze byli winni Polacy. Polską Partię Komunistyczną uznano za siedlisko szpiegów i dywersantów, którzy przedostali się do Kominternu, aby go rozłożyć od wewnątrz… W końcu cierpliwość kierownictwa Wszechzwiązkowej Partii Komunistycznej (bolszewików)/NKWD się wyczerpała, a latem 1937 r. rozpoczęła się niesławna „operacja polska”. W zarządzeniu Komisarza Ludowego Spraw Wewnętrznych Jeżowa nr 00485 znajduje się długa lista Polaków objętych aresztem („…emigranci polityczni i politycznie wymienieni z Polski…”. W sumie zarządzeniem nr 00485 aresztowano 143810 osób. W rezultacie skazano 139 835 osób, w tym 111 091 osób skazano na karę śmierci… Co szósta osoba mieszkająca w ZSRR jest Polakiem”.)

W 1957 r. Taraszkiewicz został zrehabilitowany. Jego żona Wiera Andriejewna otrzymała oficjalny dokument stwierdzający, że zmarł na niewydolność serca w 1940 roku w wieku 48 lat. Skądinąd słyszała pogłoski, że jej mąż był straszliwie torturowany w stalinowskich lochach, że ​​został rozstrzelony w Mińsku w listopadzie 1938 roku. W latach 90. niedaleko Mińska odkryto miejsce masowych zbrodni NKWD w Kuropatach. Znaleziono tam okulary, które mogły należeć do Taraszkiewicza.

W 1972 roku w Radoszkowiczach w 80. urodziny Taraszkiewicza nadano jego nazwę ulicy, przy której stał dom jego teściowej Jelizawiety Nikiticznej.

W 1937 roku Wiera, w wieku 36 lat, po raz drugi wyszła za mąż za Władysława (Ładukasa) Niżankowskiego. W 1940 roku urodziła się im córka Iryna Ładukas, która była nauczycielką w polskiej szkole w Radoszkowicach. Zmarł w Radoszkowiczach w 1943 r. Ciężarówka, w której podróżował wraz z innymi cywilami, została ostrzelana przez partyzantów.

Syn Wiery Andriejewnej i Bronisława Taraszkiewicza, Rodzisław (Sławik), mimo młodego wieku, w czasie II wojny światowej był związany z partyzantką.

W przededniu operacji „Bagration” partyzanci na polecenie Moskwy zorganizowali wojnę kolejową za liniami hitlerowskimi. Niemcy w odpowiedzi na to zablokowali tereny, na których stacjonowali partyzanci i zaczęli stopniowo zacieśniać okrążenie. Partyzanci oddziału, w którym przebywał Sławik, postanowili wyrwać się z okrążenia w małych grupach. Po wojnie jeden ze świadków poinformował, że w grupie, z którą przedarł się Sławik, było 9 osób. Z okrążenia wyrwało się 8 osób – brakowało jedynie Sławika. Miał zaledwie 19 lat.

Iryna Niżankowska, córka Wiery Andriejewnej, została poczęta w polskich Radoszkowiczach, a urodziła się w ZSRR 26 maja 1940 r. Po śmierci matki została wyłączną opiekunką dorobku naukowego Bronisława Taraszkiewicza. Choć nie jest z nim spokrewniona, czci i szanuje jego pamięć. Nadal mieszka w Radoszkowiczach, przy ulicy Taraszkiewicza.

Co się stało z klasyczną „Taraszkiewicą”? Była ona próbą odróżnienia się od języka rosyjskiego, a „Narkomowka” – przeciwnie, jest językiem białoruskim, bliskim rosyjskiemu.

Na sowieckiej Białorusi po reformie z 1933 r. położono kres „Taraszkiewicy”. Jednak na zachodniej Białorusi nadal używano go w szkołach. Polskie władze w dwudziestoleciu międzywojennym prowadził jednak politykę polonizacji i metodycznie likwidowały białoruską oświatę. W 1939 r. region został przyłączony do BSRR. Również w czasie władzy sowieckiej nie było możliwości wykorzystania „Taraszkiewicy” w systemie oświaty.

Jej krótki powrót nastąpił w czasie okupacji niemieckiej. Ale po wojnie „Taraszkiewica” zachowała się głównie w zachodniej części sowieckiej Białorusi oraz wśród białoruskiej emigracji. W BSRR postrzegano to jako przejaw kapitalistycznego Zachodu i przejaw antysowieckości.

Nieoficjalny zakaz używania „Taraszkewicy” nastąpił w ostatnich latach istnienia Związku Radzieckiego. Była używana jedynie przez opozycję i działaczy sympatyzujących z klasycznym językiem białoruskim. Ale pełny powrót „Taraszkiewicy” nie nastąpił na Białorusi do dzisiaj.

Zbyt dużo czasu minęło od czasu reformy gramatycznej z 1933 r., a po masowej rusyfikacji język białoruski znalazł na granicy zaniku. W warunkach, gdy nie było wiadomo, czy Białorusini w ogóle będą mieli możliwość posługiwania się nim, kwestia ortografii nie wydawała się istotna. Jednak już teraz można spotkać Białorusinów mówiących lub piszących „Taraszkiewicą”. Np. w Warszawie prowadzone są kursy online BSzW (Białoruska Szkoła w Warszawie), co daje nadzieję na odrodzenie takiej wersji gramatyki białoruskiej.

Opr. TB

< Idź pod prąd Zobacz inny >
Ważne? Ciekawe? Podaj dalej:

Nie przegap w tym temacie:

Polska Szkoła w Grodnie stanie się białoruskojęzycznaPolska Szkoła w Grodnie stanie się białoruskojęzyczna Dr Łukasz Adamski: Pamięć pod specjalnym nadzorem. Ile lat więzienia grozi za zajmowanie się historią w Rosji?Dr Łukasz Adamski: Pamięć pod specjalnym nadzorem. Ile lat więzienia grozi za zajmowanie się historią w Rosji? K24Rosja: Represje wobec działaczy organizacji Memoriał za uprzątnięcie cmentarza pomordowanych Polaków i Litwinów
  • Tagi
  • język białoruski
  • represje
  • stalinizm
  • Taraszkiewicz

HISTORYCZNE KALENDARIUM KRESÓW

18 listopada w Historii Kresów

18 listopada w Historii Kresów

NA ŚWIECIE

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Więcej ze świata »

REGION BAŁTYKU

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Koszmar Europy? To, co wydarzy się po zakończeniu wojny

Koszmar Europy? To, co wydarzy się po zakończeniu wojny

Więcej z Regionu Bałtyku »

LITWA

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Więcej z Litwy »

AZJA I ZAKAUKAZIE

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Udaremnili zamach stanu! Policja weszła do akcji

Udaremnili zamach stanu! Policja weszła do akcji

Po 20 latach przeprasza Kazachów za Borata

Po 20 latach przeprasza Kazachów za Borata

Więcej z Azji i Zakaukazia »

WYSZUKIWARKA KRESOWA

Szukasz swojej rodziny, albo korzeni na Kresach? Zamieść bezpłatnie ogłoszenie w naszej Wyszukiwarce Kresowej. Czytają nas setki tysięcy rodaków w Polsce i na świecie. Może ktoś odpowie?
Wejdź do Wyszukiwarki Kresowej »

BIBLIOTEKA KRESOWA

Człowiek przemieniony w wilka

Człowiek przemieniony w wilka

Dla honoru organizacji

Dla honoru organizacji

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

Więcej z Biblioteki Kresowej »

KULTURA

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

A tam w kącie co za bazgroły? Chagall? Nie znam

A tam w kącie co za bazgroły? Chagall? Nie znam

Więcej w dziale Kultura »

KUCHNIA KRESOWA

Czebureki z serem - palce lizać!

Czebureki z serem - palce lizać!

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Buljon rumiany kwaskowaty - Kucharka Litewska

Buljon rumiany kwaskowaty - Kucharka Litewska

Więcej z Kuchni Kresowej »
  • Click here - to select or create a menu
Projekt finansowany ze środków MSZ
© Kresy24.pl 2026. Wszelkie Prawa Zastrzeżone. O nas i Kontakt | Polityka prywatności
Produkcja: Fundacja Wolność i Demokracja