• Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa
Kresy24.pl
  • 20 lis 2026
  • Archiwa Czasopism
    • Archiwum Dziennika Kijowskiego
    • Archiwum Gazety Polskiej Bukowiny
    • Archiwum Głosu Polonii
    • Archiwum Głosu znad Niemna
    • Archiwum Kuriera Galicyjskiego
    • Archiwum Kwartalnika Echa Polesia
    • Archiwum Kwartalnika Krynica
    • Archiwum Magazynu Polskiego
    • Archiwum Monitora Wołyńskiego
    • Archiwum Mozaiki Berdyczowskiej
    • Archiwum pisma Nasze Drogi
    • Archiwum pisma Polacy Donbasu
    • Archiwum Słowa Polskiego
    • Archiwum Słowa Życia
    • Archiwum Tęczy Żytomierszczyzny
    • Archiwum pisma Polonia Charkowa
    • Archiwum pisma Wołanie z Wołynia
    • Archiwum Polak na Łotwie
    • Archiwum Polaka Małego
    • Archiwum Polaka w Niemczech
  • Filmoteka
  • Niepodległość
  • Polacy na (Bliskim) Wschodzie
  • Trójmorze
  • TV Kresy24.pl
  • Archiwum Kresowe
Kresy24.pl
  • Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa

Mistrz i konformizm. Jak Bułgakow i jego bohaterowie dostosowywali się do nowej rzeczywistości politycznej

18 lis 2025

Michaił Bułhakow

Michaił Bułhakow. Domena publiczna

Dla rosyjskiej i polskiej inteligencji opowiadania i powieści Michaiła Bułhakowa są zazwyczaj synonimem sarkastycznego stosunku do władzy sowieckiej. Istnieje jednak mniej oczywisty aspekt, który pozwala interpretować jego literaturę jako odę do konformizmu. W głównych dziełach mistrza utalentowany intelektualista w taki czy inny sposób dostosowuje się do życia w realiach władzy bolszewików – albo otwarcie im służąc, co pozwala mu z kolei lekceważyć, a nawet dyktować swoje warunki drobnym dyrektorkom i kierownikom kolektywów, albo całkowicie uciekając w wewnętrzną emigrację i udając, że wokół nie ma żadnych bolszewików.

Takie spojrzenie na dzieła Bułhakowa jest szczególnie ważne teraz, gdy staje się oczywiste, że reżim Putina okazał się silniejszy, niż zakładali optymiści na Zachodzie, i obserwujemy nieunikniony wzrost nastrojów konformistycznych w Rosji. Liczna prozachodnia społeczność woli albo milczeć, albo szukać i znajdować sens w narracjach putinowskiej propagandy, z których bije ten sam bolszewizm.

Żyjąc przez dwie dekady pod władzą sowiecką, Bułhakow, niestety, również przechodził podobną bolesną transformację. Kpiące i pogardliwe podejście do nowych władz ustąpiło miejsca próbom poszukiwania kompromisów, niekończącym się ustępstwom i nieuniknionemu pisaniu do szuflady.

Głównym krytykiem władzy sowieckiej u Bułhakowa jest profesor Preobrażeński z powieści „Psie serce”. Wybitny chirurg mieszka w Moskwie, w ogromnym mieszkaniu, w którym jest miejsce zarówno na prywatny gabinet, salę operacyjną, jak i salon, w którym przy stole zastawionym mnóstwem potraw może prowadzić spokojne rozmowy ze swoim asystentem i bez ogródek krytykować nowe władze.

Dochodzi nawet do otwartej konfrontacji z reżimem. A dokładniej, z jego najniższym przedstawicielem – przewodniczącym komitetu domowego Szwonderem, który postanowił „zagęścić” profesora, odbierając mu część pomieszczeń.

Konflikt zostaje rozwiązany w sposób charakterystyczny. Preobrażeński dzwoni do „wysokiej” instancji – Piotra Aleksandrowicza i grozi odwołaniem zaplanowanych operacji, w tym jego, Piotra Aleksandrowicza. Ten ustawia Szwondera do pionu. Sprawiedliwość zostaje przywrócona. A może nie?

Preobrażeński rozstrzyga spór z „pionkiem” Szwonderem za pomocą prawa telefonicznego. Z czasem to prawo telefoniczne stanie się w Związku Sowieckim powszechnym, jako podstawa systemu dystrybucji dóbr, i zastąpi prawo stanowione.

W ten sposób profesor Preobrażenski demonstruje swój konformizm, bo choć krytykuje po cichu system bolszewicki, wcale nie zamierza z nim walczyć. Wie, że bolszewicy potrzebują również dobrych lekarzy, których nie da się zastąpić proletariatem. Dzięki temu z łatwością udaję się mu obronić swoją przestrzeń komfortu, a więc elementarne, choć już nie za bolszewików, prawo do mieszkania w przestronnym, przytulnym mieszkaniu w centrum Moskwy, którą nowi władcy poddali eksperymentowi zagęszczania przestrzeni życiowej.

Nie zapominajmy o czasie powstania „Psiego serca”. To rok 1925. Krwawa wojna domowa i klęska głodu na Powołżu, które pochłonęły miliony istnień ludzkich, odchodzą w zapomnienie. W pełnym rozkwicie jest Nowa Polityka Ekonomiczna. I optymistyczne oczekiwania, że wkrótce wszystko wróci do normy. Trzeba tylko trochę przecierpieć wszechobecny bajzel. Przecież utalentowani i obrotni łatwo się dostosują i obronią swoją przestrzeń osobistą przed ingerencją nowej władzy.

Niestety, przyszłość wielkich talentów w Rosji Sowieckiej okazała się wcale nie tak beztroska, jak wydawało się w 1925 roku.

„Mistrz i Małgorzata” Bułhakowa to powieść szczególnie ceniona w kręgach dysydenckich. Nad jej ostatnią wersją pisarz pracował od końca lat dwudziestych – podyktował ją żonie śmiertelnie chory, uznany już przez władze za nieakceptowalnego w teatrze i literaturze. Przez całe lata trzydzieste Bułhakow próbował znaleźć kompromis z nowymi władzami — z coraz mniejszym powodzeniem. Nawet konformistyczna sztuka „Batumi”, poświęcona młodemu Stalinowi, została w ostatniej chwili wycofana z repertuaru teatralnego. Dyktator uznał ją za „niestosowną”.

Rosyjski literat Dmitrij Bykow uważa, że również powieść „Mistrz i Małgorzata” została napisana w istocie dla jednego czytelnika – Stalina. To kwestia otwarta. Jednak w ostatecznej wersji powieści ponownie widzimy intelektualistę i geniusza, który zmuszony jest bronić swojej przestrzeni – bardzo już małej, skurczonej do rozmiarów piwnicy – przed sługami władzy sowieckiej: zazdrosnymi kolegami z branży, donosicielami i uczestnikami nagonki. W przypadku tego geniusza prawo telefoniczne już nie działa. I żeby uzyskać upragniony spokój, pozostaje już tylko odwołanie się do unoszącej się ponad ponurą rzeczywistością siły z zaświatów.

Ten spokój może oznaczać śmierć (i taka interpretacja jest bardzo popularna). Może też on być ostateczną emigrację wewnętrzną intelektualisty w społeczeństwie totalitarnym (a ta emigracja czasami również jest równoznaczna ze śmiercią).

W każdym razie nie jest to już walka, ale podążanie za okolicznościami.

Andrei Grigorev, niezależny dziennikarz, redaktor naczelny i wydawca emigracyjnego czasopisma „Wschody”

< Idź pod prąd Zobacz inny >
Ważne? Ciekawe? Podaj dalej:

Nie przegap w tym temacie:

Józef Mackiewicz uznałby dziś Rosję Putina za największe zagrożenie dla zachodniej cywilizacjiJózef Mackiewicz uznałby dziś Rosję Putina za największe zagrożenie dla zachodniej cywilizacji Sołżenicyn, Nabokow i Aleksiejewicz usunięci z programów szkolnych na BiałorusiSołżenicyn, Nabokow i Aleksiejewicz usunięci z programów szkolnych na Białorusi Przemysław Żurawski vel Grajewski: Czy współcześnie pojęcie Kresy powinno być jeszcze kontrowersyjne?Przemysław Żurawski vel Grajewski: Czy współcześnie pojęcie Kresy powinno być jeszcze kontrowersyjne?
  • Tagi
  • Bułhakow
  • literatura
  • Związek Sowiecki

HISTORYCZNE KALENDARIUM KRESÓW

20 listopada w Historii Kresów

20 listopada w Historii Kresów

NA ŚWIECIE

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Więcej ze świata »

REGION BAŁTYKU

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Koszmar Europy? To, co wydarzy się po zakończeniu wojny

Koszmar Europy? To, co wydarzy się po zakończeniu wojny

Więcej z Regionu Bałtyku »

LITWA

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Więcej z Litwy »

AZJA I ZAKAUKAZIE

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Xi poklepał Putina po plecach, a potem ... zimny prysznic

Xi poklepał Putina po plecach, a potem ... zimny prysznic

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Więcej z Azji i Zakaukazia »

WYSZUKIWARKA KRESOWA

Szukasz swojej rodziny, albo korzeni na Kresach? Zamieść bezpłatnie ogłoszenie w naszej Wyszukiwarce Kresowej. Czytają nas setki tysięcy rodaków w Polsce i na świecie. Może ktoś odpowie?
Wejdź do Wyszukiwarki Kresowej »

BIBLIOTEKA KRESOWA

Człowiek przemieniony w wilka

Człowiek przemieniony w wilka

Dla honoru organizacji

Dla honoru organizacji

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

Więcej z Biblioteki Kresowej »

KULTURA

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

Więcej w dziale Kultura »

KUCHNIA KRESOWA

Czebureki z serem - palce lizać! Kuchnia Kresowa

Czebureki z serem - palce lizać! Kuchnia Kresowa

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Buljon rumiany kwaskowaty - Kucharka Litewska

Buljon rumiany kwaskowaty - Kucharka Litewska

Więcej z Kuchni Kresowej »
  • Click here - to select or create a menu
Projekt finansowany ze środków MSZ
© Kresy24.pl 2026. Wszelkie Prawa Zastrzeżone. O nas i Kontakt | Polityka prywatności
Produkcja: Fundacja Wolność i Demokracja