W przeszłości miasteczko Derewno należało do Radziwiłłów. W 1590 r., Mikołaj Radziwiłł fundował tam zbór kalwiński, który po reformacji przerobiono na kościół katolicki p.w. Zwiastowania. Wiele lat należało do hrabiów Czapskich, przez miasteczko przepływał strumień Kiszelówka. (1)
W latach 1921/39, Derewno znajdowało się w powiecie wołożyńskim, a po reformie administracyjnej w 1926 r., w stołpeckim.
Liczyło 892 mieszkańców ( narodowość polską podawało 654, białoruską 8, żydowską 230) (2)
Oddalone od Stołpc 26 km, w miasteczku była poczta (telegraf, telefon), ochotnicza straż ogniowa – kdt Tomasz Halec, kościół parafii rzymskokatolickiej, młyn parowy, garbarnia, 2 apteki, kilkadziesiąt sklepów i punktów usługowych ( bławatne, spożywcze, obuwnicze, galanteryjne, wyroby cementowe, czapnicy,handlu końmi, krawieckie,rzeźnicze, siodlarskie, skórzane, szewskie, wyrobów tytoniowych, gotowych ubrań, wyszynku alkoholu, zegarmistrzowskich, zdunowskich itp. ) (3)
Proboszczem parafii rzymskokatolickiej był ks. Paweł Dołżyk – od września 1939 r., wikariuszem ks. Mieczysław Suwała „Oro”.
Organistą w kościele był Leopold Wańkowicz – w latach wojny Józef Drzewiecki ur. w 1904 r., w Rakowie, zmarły w 1983 r., w Rozdalińsku (Krasnojarski Kraj). (4) Był absolwentem Konserwatorium Wileńskiego w 1930 r., organistą w kościele garnizonowym w Nowej Wilejce. W 1939 r., walczył w składzie 78 pp., uciekł z sowieckiej niewoli, był współorganizatorem Obwodu Armii Krajowej Stołpce. (5)
W dniu 2 lutego 1942 r., w mieszkaniu organisty Józefa Drzewieckiego w Derewnie odbyło się pierwsze spotkanie organizatorów stołpeckiego ruchu oporu. (6)
30 sierpnia 1942 r., na cmentarzu w Derewnie, gestapo z Mińska zamordowało byłego przewodniczącego „sielsowietu” Wańkowicza i Bolesława Wołodźkę s. Zenona i Zofii z d. Dubicka ur. 1904 r., w Derewnie.
W połowie marca 1943 r., na podstawie meldunku wywiadowczego Łucji Dzierżyńskiej – gestapo wpadło na trop polskiej konspiracji w Iwieńcu i nakazało sporządzić listę podejrzanych Polaków, w pokoju organisty opracowano plan rozbicia iwienieckiego garnizonu. (7)
Organista Józef Drzewiecki, był swego rodzaju spirytus movens stołpeckiej konspiracji zbrojnej i „łącznikiem” z konspiracją stołpecką.
Z dokumentu udostępnionego przez Mariusza Matuszewskiego wynika, że jeszcze w marcu 1944 r., wypełniał obowiązki organisty, i na podstawie parafialnych spisów poświadczał dane personalne parafian. Pomagał tropionym przez NKWD żołnierzom AK. Aresztowany w 1945 r., i zasądzony na lata katorgi, po odbyciu „kary” nie pozwolono mu powrócić w rodzinne strony. (8)
Zwycięskie Powstanie Iwienieckie 19 czerwca 1943 r., jest także jego zasługą !
Mortui sunt, ut liberi vivamus !
Stanisław Karlik
(1) Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.
(2) Skorowidz Miejscowości RP, Tom VII, cz. I, Warszawa 1923, Nakładem GUS, s. 83
(3) Księga adresowa Polski i Wolnego Miasta Gdańska, s. 1027
(4) Pielgrzym nr 25 – 27, VI – X 1988, Polsko Katolicka Grupa Katolicka.
(5) Tadeusz Gasztold, Nalibocka Puszcza, TMWiKW, Koszalin 1998 r., s. 25
(6) Marian Podgóreczny, Doliniacy T.I „Za Niemnem”, Gdańsk 1991 r., s. 13
(7) Pielgrzym nr 25 – 27…
(8) Adolf Pilch, Partyzanci trzech puszcz, Editions Spotkania, s. 277
