• Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa
Kresy24.pl
  • 21 lis 2026
  • Archiwa Czasopism
    • Archiwum Dziennika Kijowskiego
    • Archiwum Gazety Polskiej Bukowiny
    • Archiwum Głosu Polonii
    • Archiwum Głosu znad Niemna
    • Archiwum Kuriera Galicyjskiego
    • Archiwum Kwartalnika Echa Polesia
    • Archiwum Kwartalnika Krynica
    • Archiwum Magazynu Polskiego
    • Archiwum Monitora Wołyńskiego
    • Archiwum Mozaiki Berdyczowskiej
    • Archiwum pisma Nasze Drogi
    • Archiwum pisma Polacy Donbasu
    • Archiwum Słowa Polskiego
    • Archiwum Słowa Życia
    • Archiwum Tęczy Żytomierszczyzny
    • Archiwum pisma Polonia Charkowa
    • Archiwum pisma Wołanie z Wołynia
    • Archiwum Polak na Łotwie
    • Archiwum Polaka Małego
    • Archiwum Polaka w Niemczech
  • Filmoteka
  • Niepodległość
  • Polacy na (Bliskim) Wschodzie
  • Trójmorze
  • TV Kresy24.pl
  • Archiwum Kresowe
Kresy24.pl
  • Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa

Dwór kresowy, dwór polski… (I)

05 lis 2023

Dwór kresowy, dwór polski… (I)

Wysokie Litewskie – pałac Sapiehów
Katarzyna i Jerzy Samusikowie, Dwory i pałace na Kresach Wschodnich. Między Niemnem a Bugiem, Białystok 2012

Dwór zajmuje w polskiej kulturze i historii poczesne miejsce. Należy on bez wątpienia do panteonu wartości narodowych, biorąc pod uwagę choćby treści napisów lokowanych na frontonach, z których wybrzmiewają idee patriotyczne, a jednocześnie podstawowe wartości moralne i kulturalne społeczeństwa zwłaszcza od XVIII wieku. To dwór był „podstawową jednostką” obok kościoła, która w latach rozbiorów podtrzymywała polską mowę, kultury i narodowych tradycji.

Jednak, czym był dwór? Pojęcie to początkowo obejmowało nie tylko budynek mieszkalny właściciela, ale również zabudowania gospodarczego, a często również budynki mieszkalne i gospodarcze ludności pracującej dla dworu.

Jednak najogólniej, dwór definiowany był, jako rezydencja ziemianina. Jednak w codzienności pod tą nazwą mógł się ukrywać zarówno obszerny posiadający ponad dziesięć pokoi i kilka sypialni bardzo duży budynek mieszkalny, jak i mały budynek o trzech izbach, który był tylko odrobinę większy i różniący się kształtem od chłopskiej chałupy.

Od XVII wieku zaczęto wyodrębniać dwór z całego kompleksu budynków i z biegiem czasu pod tym pojęciem zaczęto pojmować samodzielny oddzielny budynek mieszkalny. W tym okresie wykształcił się dwór, jako mieszkalny budynek parterowy, posiadający plan osiowy i symetryczny, a jego osie zaakcentowane były zwykle poprzez ganki lub ryzality. Stosowano zwykle dwutraktowy układ pomieszczeń budynku. W wielu dworach, w celu podniesienia funkcje reprezentacyjne na osi fasad budowane były ozdobne wieżyczki. Od drugiej połowy XVIII wieku w budynkach dworu wejściowy ganek zaczęto zastępować parą kolumn z portykiem z tympanonem. Ta ozdoba architektoniczna stała się odtąd stałym wyróżnikiem dworu od innych budynków wiejskich.

Linowo – dwór Trębickich – z popiersiem Lenina…
Katarzyna i Jerzy Samusikowie, Dwory i pałace na Kresach Wschodnich. Między Niemnem a Bugiem, Białystok 2012

Wewnątrz dworu znajdowało się zwykle: pokój właścicieli, sypialnie, których liczba zależała od wielkości dworu i ilości członków rodziny, sień, izba stołowa zwana zwyczajowo jadalnią, pokoje gościnne, oraz spiżarnia. W większych dworach właściciele mieli często także prywatna kaplicę ze świętymi obrazami.

Początkowo budynki dworu budowano na podmurówkach ceglanych lub kamiennych. Budowane były z głównie z bardzo cenionego drewna modrzewiowego, które powszechnie uznawano za typowo polski budulec, odporny na gnicie i dobrze sprawdzający się w naszym klimacie, lub z drewna sosnowego i kryte były gontem. Należy przy tym zaznaczyć, że na pewno głównym czynnikiem wyboru takiego materiały była częściowo tradycja, ale głownie czynniki ekonomiczne: drzewo niewielkim kosztem można było pozyskać z należących do majątku dworskich lasów, a prosta konstrukcja budynku powodowała ze mogli ją wykonać miejscowi cieśle.

Bogudzięki – dwór Buttowt-Andrzeykowiczów
Katarzyna i Jerzy Samusikowie, Dwory i pałace na Kresach Wschodnich. Między Niemnem a Bugiem, Białystok 2012

Do budynku dworu wchodziło się zazwyczaj z ganków krytych daszkiem opartym na słupach, a prostokątna bryła budynku miała zwykle dobudowane alkierze. Od baroku zaczęto w budowanych dworach stosować łamany dach nazywany zwyczajowo „polskim”. Równocześnie zaczęto alkierze zastępować ryzalitami.

Dwory polskie, właściciele z biegiem lat w zależności od potrzeb przebudowywali i rozbudowywano swoje posiadłości. Często dwory „opatrywano” skrzydłami i oficynami, przez co wraz z upływem czasu zatracał on swój pierwotny, symetryczny układ. Kolejne przebudowy miały na celu zapewnienie domownikom w miarę komfortowe warunki życia.

Katarzyna i Jerzy Samusikowie, Dwory i pałace na Kresach Wschodnich. Między Niemnem a Bugiem, Białystok 2012

W ten sposób przekształcany dwór o ile nie padł ofiarą pożaru mógł służyć kolejnym pokoleniom. Niestety z powodu pożarów większość dawnych, drewnianych siedzib ziemiańskich nie dotrwała do czasów współczesnych i dlatego zwykle nie zdajemy sobie sprawy, że jeszcze w XIX wieku dwór ziemiański był zazwyczaj stawiany z drewna i kryty gontem.

Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że gontem kryto także dwory murowane, z cegły lub kamienia. Dwory takie często wyposażano w podwójne ściany wewnętrzne, przedzielone pustą przestrzenią z izolującą warstwą powietrza, dzięki czemu latem zapewniały wnętrzom przyjemny chłód, zimą zaś kumulowały ciepło.

Od końca XVIII wieku, początkowo w zachodniej części Rzeczypospolitej zaczęto budować dwory murowane. Były one stawiane prawie wyłącznie z cegły, która była tynkowana i bielona. Dachy takich dworów były pokrywane czerwoną dachówką. Od połowy XIX wieku już na całym obszarze dawnej Rzeczypospolitej budowano przeważnie dwory murowane. W tym okresie upowszechniły się także podwójne okna, które jeszcze w XVIII wieku uchodziły ze godne potępienia marnotrawstwo z uwagi na wysoką cenę szyb.

Należy zaznaczyć, że starano się zwykle tak budować budynek, by południowa fasada dworu zawsze zorientowana była na godzinę 11:00. Takie usytuowanie budynku powodowało, że słońce oświetlało wszystkie ściany domu, w okresie od kwietnia do września. Jeśli było możliwe, to sytuowano je na wzniesieniach w otoczeniu starych drzew.

Kinga Adamczyk R. Łuczyński, Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica 2008; D. Kałwa, Polska doby rozbiorów i międzywojenna, [w:] Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza do czasów współczesnych, red. A. Chwalba, Warszawa 2005; Dwór Polski. Zjawisko historyczne i kulturowe. Materiały V Seminarium Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa 2000; M. Leśniakowska, Dwór – w stronę utopii retrospektywnej, [w:] „Znak”, R. XXXIX, 1987 nr 390–391; K. Nakwaska, Dwór wiejski. Dzieło poświęcone gospodyniom polskim, przydatne i osobom w mieście mieszkającym. Przerobione z francuzkiego pani Aglaë Adanson z wielu dodatkami i zupełnem zastosowaniem do naszych obyczajów i potrzeb, przez Karolinę z Potockich Nakwaską, w 3 Tomach, Poznań 1843; T. Kiersnowska, R. Kiersnowski, Dwór polski przekaźnikiem tradycji ojczystej, [w:] „Niepodległość i Pamięć”, nr 18, 2002

< Idź pod prąd Zobacz inny >
Ważne? Ciekawe? Podaj dalej:

Nie przegap w tym temacie:

Kresowe ziemiaństwo ostoją patriotyzmu i walki o wolność Polski (I)Kresowe ziemiaństwo ostoją patriotyzmu i walki o wolność Polski (I) Dwór kresowy, dwór polski… (III)Dwór kresowy, dwór polski… (III) Dwór kresowy, dwór polski… (II)Dwór kresowy, dwór polski… (II)
  • Tagi
  • architektura
  • architektura Kresów
  • dwory i pałace na Kresach
  • Polacy na Kresach
  • zabytki
  • zabytki na Kresach
  • ziemiaństwo

HISTORYCZNE KALENDARIUM KRESÓW

21 listopada w Historii Kresów

21 listopada w Historii Kresów

NA ŚWIECIE

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Więcej ze świata »

REGION BAŁTYKU

Zacharowa jeszcze grozi odwetem: „Nigdy nie zapominamy”

Zacharowa jeszcze grozi odwetem: „Nigdy nie zapominamy”

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Więcej z Regionu Bałtyku »

LITWA

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Więcej z Litwy »

AZJA I ZAKAUKAZIE

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Xi poklepał Putina po plecach, a potem ... zimny prysznic

Xi poklepał Putina po plecach, a potem ... zimny prysznic

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Więcej z Azji i Zakaukazia »

WYSZUKIWARKA KRESOWA

Szukasz swojej rodziny, albo korzeni na Kresach? Zamieść bezpłatnie ogłoszenie w naszej Wyszukiwarce Kresowej. Czytają nas setki tysięcy rodaków w Polsce i na świecie. Może ktoś odpowie?
Wejdź do Wyszukiwarki Kresowej »

BIBLIOTEKA KRESOWA

Człowiek przemieniony w wilka

Człowiek przemieniony w wilka

Dla honoru organizacji

Dla honoru organizacji

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

Więcej z Biblioteki Kresowej »

KULTURA

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

Więcej w dziale Kultura »

KUCHNIA KRESOWA

Pierogi leniwe z kapustą - Kuchnia Kresowa

Pierogi leniwe z kapustą - Kuchnia Kresowa

Czebureki z serem - palce lizać! Kuchnia Kresowa

Czebureki z serem - palce lizać! Kuchnia Kresowa

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Więcej z Kuchni Kresowej »
  • Click here - to select or create a menu
Projekt finansowany ze środków MSZ
© Kresy24.pl 2026. Wszelkie Prawa Zastrzeżone. O nas i Kontakt | Polityka prywatności
Produkcja: Fundacja Wolność i Demokracja