W 1587 r. (rozpoczęcie panowania króla Zygmunta III Wazy), rotmistrz i dworzanin J.K.Mości, właściciel Iwieńca Mikołaj Dowoyno Sołłohub, w ostatniej swojej woli „determinował ażeby ciało jego w kościele iwienieckim deponowane było”.[1]
„Kościół parafialny w Iwieńcu, w dobrach obywatelskich położonych, w guberni mińskiej w powiecie mińskim ufundowany został w roku 1606 przez króla polskiego Zygmunta III Wazę. W 139 lat później ówczesny dziedzic Iwieńca Jan Dowoyno Sołłohub, podskarbi W.Ks.Litewskiego – w 1745 r. dokonał znaczących napraw starych murów, ozdobił świątynię, a jej fundusz wyjaśnił i pomnożył”.[2]
W opisie Parafii Trójcy Przenajświętszej z Drohiczyna (założona w 1386 r.), znajdujemy stwierdzenie, że „dnia 23 XI 1492 r., Wielki Książę Litewski Aleksander Jagiellończyk (1492 – 1501) „nadał plebanowi drohickiemu księdzu Janowi z Iwieńca sześć rączek miodu ze swej daniny”.[3]
Sugerując się tym ostatnim faktem, należy stwierdzić, że w Iwieńcu w XV wieku istniała katolicka parafia, i kościół parafialny – „ksiądz Jan z Iwieńca !”.
W XVI wieku – 1553 r., w powiecie mińskim istniały parafie katolickie: „Leżące na pograniczu oszmiańsko – mińskim: Naliboki, Wiszniew, Iwieniec, Pierszaje…, wyznaczały mniej więcej zasięg ludności katolickiej, a więc litewskiej z języka lub pochodzenia. Litwini ulegali rutenizacji, ale wytrwali przy katolicyzmie”.[4]
Możemy przypuszczać, że po erygowaniu parafii katolickiej w Iwieńcu – najprawdopodobniej przez W.Ks.Litewskiego Aleksandra Jagiellończyka (nie jest wykluczone, że wcześniej, przez króla Władysława Jagiełłę 1386 – 1434), najpierw zbudowano kościół drewniany – farę modrzewiową, a dopiero w 1606 murowaną farę pw. św. Trójcy (fundacja króla Zygmunta III Wazy).
Iwieniecka Fara św. Trójcy znajdowała się w centrum miasteczka. Kościół liczył 45 łokci długości, 20 szerokości, 17 wysokości. Wzmocniony murowanym sklepieniem, wspartym na filarach, ozdobiony jest dwiema wieżami; na jednej z nich umieszczony jest zegar. Wewnątrz mieści pięć ołtarzy z obrazami: Trójcy Przenajświętszej, Ukrzyżowanego Chrystusa, Matki Boskiej Różańcowej, św. Michała Archanioła i Wincentego a Paulo… Zakrystia w dostatnie srebro i inne kościelne sprzęty jest bogato zaopatrzona. Proboszcz dopełnia swe obowiązki z pomocą dwóch wikariuszy, utrzymywanych jego nakładem. O pół wiorsty od kościoła, za miasteczkiem, usytuowany jest cmentarz, a na nim kaplica, wystawiona na podmurowaniu, zaopatrzona w potrzebne sprzęty liturgiczne; w jej jednym ołtarzu widnieje obraz Ukrzyżowanego Chrystusa. Szpital stanowi murowany dom; w nim w okresie sprawowania wizyty zamieszkiwało kilkanaście niedołężnych osób, utrzymujących się dzięki hojności proboszcza z jałmużny. W majętności Staczynki (prawidłowo Starzynki)… znajduje się filialny kościółek.[5]
W 1702 r., właścicielem Iwieńca został stolnik miński Teodor Wańkowicz, który osadził w mieście O.O.Franciszkanów, i uposażył ich ziemią na której wybudowano nowy – drugi kościół i klasztor pw. św. Michała, który stoi do dzisiaj.
W Iwieńcu były więc dwa kościoły: farny pw. św. Trójcy, najstarszy – „pamiętający Jagiellonów i Wazów”), i Franciszkanów pw. św. Michała.
Stan taki na ziemi iwienieckiej istniał do końca I Rzeczpospolitej w 1793 ( II zabór rosyjski), i podczas zaborów do roku 1868 kiedy obydwa murowane kościoły najpierw zamknięto, a w latach 1880 – 1885 zamieniono na prawosławne cerkwie.
W tych trudnych latach ludność katolicka parafii iwienieckiej, modliła się i uczęszczała do katolickiego kościoła w Kamieniu (ok. 10 km od Iwieńca) który funkcjonował w okresie zaborów.
W 1888 r. w Iwieńcu wybuchł pożar, który zniszczył miasteczko i przerobioną na cerkiew prawosławną farę – pw. św. Trójcy. Pożar wybuchł w dzień św. Trójcy (56 dni po Wielkanocy – połowa czerwca), w czym mieszkańcy widzieli „palec Boży”.
Najstarszy iwieniecki kościół, który służył wiernym przez prawie 300 lat przestał istnieć na zawsze !
Antenaci piszącego ten artykuł (3 km od Iwieńca), na pewno korzystali z sakramentów świętych oraz uczestniczyli w nabożeństwach i uroczystościach w kościele farnym pw. św. Trójcy w Iwieńcu !
Pro memoria
Stanisław Karlik
[1] Bronisław Władysław Król, Szkoła jako instytucja wychowawcza w środowisku małomiasteczkowym”, PIN, Warszawa 1938, s.9
[2] Borejko, Chodźko, Diecezja Mińska ok. 1830 r., T.1.(W) Polska Biblioteka Internetowa).
[3] Ks. dr Zbigniew Rostkowski, Drohiczyn Parafia Trójcy Przenajświętszej (wydanie elektroniczne w Internecie)
[4] Jerzy Ochmański „Litewska granica etniczna na wschodzie od epoki plemiennej do XVI wieku (wyd.elektr.)
[5] Borejko, Chodźko, Diecezja Mińska ok. 1830 r., T.1. (Polska Biblioteka Internetowa)
