• Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa
Kresy24.pl
  • 22 lis 2026
  • Archiwa Czasopism
    • Archiwum Dziennika Kijowskiego
    • Archiwum Gazety Polskiej Bukowiny
    • Archiwum Głosu Polonii
    • Archiwum Głosu znad Niemna
    • Archiwum Kuriera Galicyjskiego
    • Archiwum Kwartalnika Echa Polesia
    • Archiwum Kwartalnika Krynica
    • Archiwum Magazynu Polskiego
    • Archiwum Monitora Wołyńskiego
    • Archiwum Mozaiki Berdyczowskiej
    • Archiwum pisma Nasze Drogi
    • Archiwum pisma Polacy Donbasu
    • Archiwum Słowa Polskiego
    • Archiwum Słowa Życia
    • Archiwum Tęczy Żytomierszczyzny
    • Archiwum pisma Polonia Charkowa
    • Archiwum pisma Wołanie z Wołynia
    • Archiwum Polak na Łotwie
    • Archiwum Polaka Małego
    • Archiwum Polaka w Niemczech
  • Filmoteka
  • Niepodległość
  • Polacy na (Bliskim) Wschodzie
  • Trójmorze
  • TV Kresy24.pl
  • Archiwum Kresowe
Kresy24.pl
  • Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa

„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, czyli jak udało się zmylić carską cenzurę

31 gru 2025

Karta_tytułowa_Słownika_geograficznego_Królestwa_Polskiego_i_innych_krajów_słowiańskich

Karta tytułowa “Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”. Fot. ICM UW/CC BY 3.0

Można powiedzieć, że było wielotomowe dzieło „ku pokrzepieniu serc” „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” powstał dzięki inicjatywie i wysiłkowi wydawniczemu jego głównego redaktora Filipa Sulimierskiego (1843-1885).

„Słownik jest pierwszą w literaturze polskiej próbą encyklopedii krajoznawczej zawierającą opisy wszystkich miejscowości pod względem geograficznym, statystycznym i historycznym” – napisał w Przedmowie do pierwszego tomu. Sulimierski był jednym z założycieli powołanej w 1881 roku Kasy Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. Józefa Mianowskiego. Był też absolwentem wydziału filologiczno-historycznego byłej Szkoły Głównej w Warszawie, oraz długoletnim redaktorem, a później właścicielem tygodnika „Wędrowiec”, w którym popularyzował naukę, podróżnictwo i literaturę podróżniczą. W końcu lat 70. XIX w. rozpoczął prace na stworzeniem i wydaniem „Słownika”. Wydawnictwo, początkowo planowane na dwa tomy, rozrosło się do czternastu tomów i jednotomowy suplement – przed śmiercią Sulimirski zdążył opublikować pięć tomów, a pracę kontynuowało liczne grono autorskie na czele z Bronisławem Chlebowskim. Prócz prenumeratorów przedsięwzięcie finansował Władysław Walewski  – ziemianin, kandydat nauk dyplomatycznych Uniwersytetu Dorpackiego, oraz Kasa im. Mianowskiego.. Wśród ok. 150 autorów byli m.in. Aleksander Jabłonowski, Wacław Nałkowski i Eugeniusz Romer. Dzięki 700 „przyjaciołom” – m.in. Aleksandrowi Świętochowskiemu, Bolesławowi Prusowi i Adolfowi Dygasińskiemu – udało się pozyskiwać prenumeratorów.

W „Słowniku” opisano wszystkie miejscowości i toponimy w Królestwie Polskim, ważniejsze miejscowości w guberniach nadbałtyckich, zachodnich, i południowych Rosji, oraz na obszarze zaboru pruskiego, Prus Wschodnich, Śląska pruskiego, a także Galicji, Śląska Cieszyńskiego, Moraw, Słowacji i Bukowiny.

Hasła zawierają informacje geograficzne i administracyjne, dane statystyczno-demograficzne (w tym często wyznaniowe) oraz wiele informacji o infrastrukturze edukacyjnej, przemysłowej i handlu, transporcie, rolnictwie. Wiele z nich zostało opatrzonych krótkim rysem historycznym, nazwiskami kolejnych właścicieli i urzędników lub znanych mieszkańców. Jak przystało na publikację naukową, całość jest wzbogacona o cenną bibliografię.

„Słownik”, oprócz bezcennej wiedzy historyczno-geograficznej, był w rzeczywistości pomnikiem przypominających o świetności przedrozbiorowej Rzeczypospolitej i źródłem odkłamującym zaborcze naleciałości. Przykładem, przytaczanie oryginalnych nazw miejscowości, często zgermanizowanych lub zrusyfikowanych przez zaborców.

Wydawcy, licząc się oporem cenzury, dokonali kilku zabiegów stylistycznych. Pod nazwą „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” ukryli przed okiem cenzorów rzeczywisty sens tego przedsięwzięcia wydawniczego. W czasie publikacji kolejnych tomów w latach 1880-1902 formalna nazwa zaboru rosyjskiego wciąż brzmiała „Królestwo Polskie” – prawda, zdeprecjonowana po powstaniu listopadowym do nieformalnego „Królestwa Kongresowego”, a po powstaniu styczniowym do “Kraju Nadwiślańskiego” – a każdy car w chwili koronacji stawał się formalnie polskim królem. Dodatkowo, dla zmylenia cenzury, w „Słowniku” znalazły się m.in. hasła „Moskwa” i „Praga”.

TB

< Idź pod prąd Zobacz inny >
Ważne? Ciekawe? Podaj dalej:

Nie przegap w tym temacie:

Napoleon Orda – człowiek orkiestraNapoleon Orda – człowiek orkiestra K24Przed unią lubelską: konieczność wspólnej obrony – Moskwa i walka o Inflanty K24Na książkę o bohaterach Powstania Styczniowego na Białorusi musiało złożyć się społeczeństwo. Władzom bliższy jest Murawjow “wieszatiel”
  • Tagi
  • cenzura
  • I Rzeczpospolita
  • patriotyzm
  • Rzeczpospolita Obojga Narodów
  • zabory

HISTORYCZNE KALENDARIUM KRESÓW

22 listopada w Historii Kresów

22 listopada w Historii Kresów

NA ŚWIECIE

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Mrożący plan Putina. To brzmi jak wyrok dla Polski

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Ukradł szczątki świętego i zrobił z nimi coś niewyobrażalnego

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Rozmowy w Abu Zabi: na razie wynik zero. Ale wymiana jeńców

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Płynąć, płynie. Ale dokąd? Paliwowa farsa na Atlantyku

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Wielka gra o Ukrainę. Berlin i Paryż nie oddadzą swego losu w ręce Brukseli

Więcej ze świata »

REGION BAŁTYKU

Zacharowa jeszcze grozi odwetem: „Nigdy nie zapominamy”

Zacharowa jeszcze grozi odwetem: „Nigdy nie zapominamy”

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Szokujący plan rządu. Nawet okupacja nie przerwie ich rządów

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Zamykają wszystkie przejścia graniczne z Rosją!

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Uderzenie w okręt na Bałtyku! Koniec bezpiecznych portów

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Nawet +55°C. Hakerzy przejęli kontrolę nad sklepami. Carrefoura też nie oszczędzili

Więcej z Regionu Bałtyku »

LITWA

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Amerykańskie wojsko już przy granicy z Białorusią

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Łasuchy z osmalonymi brwiami. Ten trunek rozpalał zmysły!

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Koniec polskiej potęgi na Litwie. Ważą się losy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Litwa wykryła, polskie wojsko przeoczyło. A Rosja atakuje już przy naszej granicy

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Alarm przy granicy z obwodem królewieckim. Wojsko rusza na granicę

Więcej z Litwy »

AZJA I ZAKAUKAZIE

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Xi poklepał Putina po plecach, a potem ... zimny prysznic

Xi poklepał Putina po plecach, a potem ... zimny prysznic

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Drżyjcie chińscy towarzysze! Mao zmartwychwstał

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Chiny szantażują Putina: oddaj bogactwa! Kłótnia na Kremlu

Więcej z Azji i Zakaukazia »

WYSZUKIWARKA KRESOWA

Szukasz swojej rodziny, albo korzeni na Kresach? Zamieść bezpłatnie ogłoszenie w naszej Wyszukiwarce Kresowej. Czytają nas setki tysięcy rodaków w Polsce i na świecie. Może ktoś odpowie?
Wejdź do Wyszukiwarki Kresowej »

BIBLIOTEKA KRESOWA

Człowiek przemieniony w wilka

Człowiek przemieniony w wilka

Dla honoru organizacji

Dla honoru organizacji

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Te relacje zhańbią Łukaszenkę na wieki....

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

Aż 300 zdjęć! Album "Oblicza Powstania 1863-1865"

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

„Przechadzki po Wilnie i jego okolicach” — jedno z najważniejszych źródeł informacji o przeszłości miasta

Więcej z Biblioteki Kresowej »

KULTURA

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Nadchodzi zmiana! Za 9 lat muzułmanów będzie więcej niż chrześcijan!

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Dziady – noc, w której zmarli wracają do domu

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Kresowy Wawel przemówił. Sensacyjne odkrycie pod gruzami!

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Narodowa Galeria Sztuki „Zachęta” pokazała „zapach granicy”

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

Skarb? Jest. Ale co tam skarb. Tam się kryje tajemnica szczęścia!

Więcej w dziale Kultura »

KUCHNIA KRESOWA

Pierogi leniwe z kapustą - Kuchnia Kresowa

Pierogi leniwe z kapustą - Kuchnia Kresowa

Czebureki z serem - palce lizać! Kuchnia Kresowa

Czebureki z serem - palce lizać! Kuchnia Kresowa

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kurczak w kefirze - Kuchnia Kresowa

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kasza kartoflana zapiekana z grzybami

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Kotlety ze śledzia - Kucharka Litewska

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Pączki Pana Marszałka. Spiżowa postać? Gdzie tam!

Więcej z Kuchni Kresowej »
  • Click here - to select or create a menu
Projekt finansowany ze środków MSZ
© Kresy24.pl 2026. Wszelkie Prawa Zastrzeżone. O nas i Kontakt | Polityka prywatności
Produkcja: Fundacja Wolność i Demokracja