Przed II wojną światową kolonie (osiedla) Półdroże i Sietryszcze znajdowały się na obszarze Puszczy Nalibockiej w województwie nowogródzkim – gmina Iwieniec powiat Wołożyn (obecnie Republika Białoruś).
Wg danych Narodowego Spisu Powszechnego z 1921 r., Półdroże liczyło 6 domów, 44 mieszkańców ( 41 katolików, 3 prawosławnych) Sietryszce 13 domów, 85 mieszkańców (84 katolików, 1 prawosławny.(1)
W wyniku agresji we wrześniu 1939 r. i zajęciu wschodnich województw II RP przez sowiecką Rosję, działały w tamtej okolicy polskie grupy partyzanckie pod dowództwem kpr. Leona Dąbrowskiego „Lonia” i Pawła Woropieja. Obie zostały rozbite przez NKWD pod koniec 1940 i na początku 1941 r.(2)(3)
W czerwcu 1941 r. wschodnie województwa II RP zajęli Niemcy, którzy rok później – w czerwcu 1942 r. wymordowali w Iwieńcu ludność żydowską.(4)
W drugiej połowie 1942 r. zaktywizowała się działalność partyzantki sowieckiej w powiatach: wołożyńskim, lidzkim, nowogródzkim i baranowickim.(5)
Działały polskie grupy dywersyjne „Wachlarza”(IX 1941 – III 1943, ośrodek dywersyjny Bakszty) oraz zaczęła się tworzyć Armia Krajowa, której zdekonspirowani członkowie na wiosnę 1942 r. poszli do lasu. Z Pierszaj (miejscowość gminna pomiędzy Wołożynem a Iwieńcem), uciekło przed represjami ok. 30 zdekonspirowanych chłopców. Byli oni na liście osób zidentyfikowanych przez Niemców, w której posiadanie wszedł polski pracownik starostwa w Wołożynie. (6)
Wydaje się, że niemiecki okupant zdawał sobie sprawę z zagrożenia i „idąc za ciosem” po likwidacji iwienieckiego getta, przystąpił do „oczyszczania” terenu.
Jak informuje Józef Kuźmiński, w dniu 3 sierpnia 1942 r. Niemcy (oddziały SS, Wehrmachtu, wojsko litewskie i łotewskie) rozpoczęli operację antypartyzancką w Puszczy Nalibockiej, która trwała ok. trzech tygodni. W iwienieckim szpitalu przebywało od 20 do 30 rannych żołnierzy łotewskich. Spalono wiele wsi, aby pozbawić partyzantów możliwości zaopatrzenia w żywność.(7)
Historycy Bogdan Musiał i Tadeusz Gasztold (8) w opracowaniach napisali, że spalenie mieszkańców kolonii Półdroże miało miejsce podczas niemieckiej operacji „Hermann” latem 1943 r.
Zenon Kłaczkiewicz, który mieszkał w kolonii Sietryszcze, że w sierpniu 1942 r., co koresponduje z informacjami Jana Józefa Kuźmińskiego i Ksawerego Suchockiego.(9)
Zenon Kłaczkiewicz relacjonuje, że o świcie w sierpniu 1942 r. Niemcy przyjechali do znajdującej się w pobliżu Półdroża kolonii Sietryszcze. W towarzystwie sołtysa wchodzili do każdego gospodarstwa. Na podwórzu Wancowicza zgromadzili rodziny: Kłaczkiewiczów, Suchtów, Bartoszewiczów, Mironów, Filipowiczów, Szurko, Doszczeczków. Podobnie w kolonii Koźliki, gdzie zgromadzili rodziny Farbotków, Giwojna.
W Sietryszczu za rzekome pomaganie partyzantom sowieckim, zamierzali spalić mieszkańców w stodole.
Egzekucję wstrzymali w wyniku perswazji Jana Kłaczkiewicza, który oświadczył, że jego syn Jan pracuje w niemieckiej policji w Iwieńcu. Po sprawdzeniu drogą radiową, zmienili zamiary i nakazali mieszkańcom opuścić w ciągu godziny miejsce zamieszkania i wynieść się poza tereny zalesione. Podczas opuszczania gospodarstwa podpalili dom mieszkalny i wszystkie budynki gospodarcze.
Po załadowaniu na wozy niewielkiego mienia, i zgodę na zabranie bydła oraz owiec, rodzina udała się do rodziny Mironów w wiosce Ciesnowa.
Na jesieni 1942 r., przenieśli się stamtąd do wioski Dalidowicze, gdzie zamieszkali w opuszczonym domu wywiezionego na Sybir Antoniego Mazolewskiego. Jego syn był przed wojną w Iwieńcu policjantem.
W Półdrożu, Niemcy wypytywali o partyzantów, a nie uzyskawszy żadnej odpowiedzi, „zapędzili cały ten naród do wiejskiej łaźni (bania) i podpalili”. Ludzie próbowali uciekać, ale tych którym udawało się wydostać, rozstrzeliwali na miejscu. Uciekło dwóch mężczyzn: Kazimierz Doszczeczko i nn.
Niemcy z kolaborantami spalili 72 osoby, w tym ciotkę Józefy Kowalewicz z czworgiem dzieci.(10)
Rodzina Jana Kłaczkiewicza „jakoś się przemęczyła” przez zimę 1942/43 i „na wiosnę 1943 r. ponownie zdecydowała się pędzić bydło na wypas do Sietryszcza, gdzie na łąkach (uroczysko) ocalała ich adryna – budowla o trzech ścianach, pokryta dwuspadowym dachem do suszenia siana i przechowywania na zimę. Teraz przydała się jako baza dla pastuchów”.(11)
Zenon Kłaczkiewicz, relacjonuje, że latem 1943 r., Niemcy przeprowadzili w Puszczy Nalibockiej kolejną operację przeciwpartyzancką o kryptonimie „Hermann”.
Spalili m.in. wioski: Siwica. Uhły, Dajnowa, Pieczyszcze, Rudnia, Pietryłowicze, Rudnia Pilańska, Prudy, Krzeczoty, Zieniewicze, Jaroszewicze, Niwno, Dzieraźno, Bielicę, Naliboki, Kleciszcze, Młynki, Zaborze, Zwierzyniec…
Spalili również wioskę Pohorełka, gdzie zamieszkiwała Franciszka Adamowicz z córką Emilią Suchocką i jej rodziną – rodzina autora tego artykułu.(12)
Obecnie w miejscu nieistniejącej kolonii Półdroże znajduje się niewielki pomnik – „przy drodze biegnącej z wioski Dajnowa w kierunku Bakszt, za skrzyżowaniem z drogą Pieczyszcze – Rudnia Nalibocka.
Pomnik stoi ok. 100 – 150 m. od miejsca tragicznego zdarzenia. Epitafium w języku białoruskim informuje: „Tut pachowanyja 72 grażdany zgarewyja w 1942 r. z ruk faszystaw”. W dolnym akapicie jest zdanie, „że ta zbrodnia nie będzie nigdy zapomniana”.
„Kiedy mieszkaliśmy w Dalidowiczach, spalenisko łaźni – (bania) było jeszcze rozpoznawalne. Zaraz po wojnie byłem tam kiedyś z moim ojcem, widziałem resztki nadpalonych ludzkich kości”. (13)
Reasumując, należy stwierdzić, że spalenie kolonii Sietryszcze i zamordowanie przez spalenie w łaźni (bani) 72 mieszkańców kolonii Półdroże miało miejsce w sierpniu 1942 r. i było dalszym ciągiem (po likwidacji ludności żydowskiej w Iwieńcu) niemieckich represji skierowanych przeciwko partyzantom i mieszkańcom Ziemi Iwienieckiej. Chodziło o zastraszenie ducha oporu ludności, o to, aby nie pomagała partyzantom i nie próbowała się organizować. Była to praktyczna realizacja dyrektyw Hitlera, który 18 sierpnia 1942 r. nakazał „eksterminację” partyzantów na Białorusi do końca roku. Wcześniej uzgodniono, że w tym samym terminie należy zabić Żydów. (14)Dalszym ciągiem represji było powieszenie na placu targowym w Iwieńcu w październiku 1942 r. właściciela młyna z Iwieńca.(15) Pacyfikację kolonii Sietryszcze i eksterminację ludności kolonii Półdroże przeprowadzili Niemcy i najprawdopodobniej ich łotewscy sojusznicy.
Stanisław Karlik
(1) Narodowy Spis Powszechnym z 1921 r., T.VII., s. 88
(2) Rafał Wnuk, Za pierwszego sowieta. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II RP (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007, IPN – ISP., s. 312 – 314
(3) Józef Kuźmiński, Z Iwieńca i Stołpców do Białegostoku, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, s.27
(4) Tamże, s. 35
(5) Zygmunt Boradyn, Niemen rzeka niezgody, Rytm, Warszawa 1999 s. 60
(6) Janina Garbacz, Wspomnienia z Kresów, Copyright by Alicja Wasiak, Kalisz, s. 32
(7) Józef Jan Kuźmiński, Z Iwieńca i Stołpców…s. 39
(8) Tadeusz Gasztold, Puszcza Nalibocka , TMWiKW, Koszalin 1998, s. 64. Bogdan Musiał, Sowieccy partyzanci, Zysk i S-ka 2014 s. 309
(9) Zenon Kłaczkiewicz, Ocalić od zapomnienia, Black Unicorn, Szamotuły 2012, s. 82. Archiwum Kresowe Stanisława Karlika, art.pt. „Dorastanie pod dwiema okupacjami – Wołożyn, Pohorełka, Iwieniec, Adamki, Borowiki”.
(10) Bogdan Musiał, Sowieccy partyzanci…s. 309
(11) Zenon Kłaczkiewicz, Ocalić od zapomnienia, s. 88
(12) Zob. Archiwum Kresowe Stanisława Karlika, Niemiecki obóz pracy przy lotnisku mińskim.
(13) Mail Zenona Kłaczkiewicza do autora artykułu
(14) Timothy Snyder, Skrwawione ziemie, Wydawnictwo Świat Książki, Warszawa 2011, s. 264
(15) Zob. Archiwum Kresowe…, art. pt. Iwieniec 1942 r.
