19 grudnia 1805 r. powstało Liceum Krzemienieckie założone przez Tadeusza Czackiego – ważny ośrodek edukacji i kultury polskiej na Kresach zwany Atenami Wołyńskimi.
Liceum, które początkowo nazywało się Gimnazjum Wołyńskie, działało w latach 1805-1831 i po reaktywacji – w latach 1922-1939. oferując wykształcenie od elementarnego poprzez średnie, zawodowe, aż do półwyższego. Nazwę Liceum Krzemienieckie nadano w 1819 r.
Założyciel – Tadeusz Czacki, wizytator placówek oświatowych guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej, podjął się tego dzieła wspólnie z Hugonem Kołłątajem. Szkoła mieściła się w siedzibie dawnego kolegium jezuickiego w Pałacu Wiśniowieckich. Jej pierwszym dyrektorem był Józef Czech.
Liceum miało bogatą biblioteką opartą na księgozbiorze Stanisława Augusta Poniatowskiego – kilkadziesiąt tysięcy ksiąg. Po upadku Powstania Listopadowego władze carskie zamknęły Liceum, a część kadry i majątku szkoły przeszła do tworzącego się Uniwersytetu Kijowskiego. Biblioteka krzemieniecka i bezcenna galeria Poniatowskiego zostały zrabowane, dając potem zalążek Narodowej Biblioteki Ukraińskiej w Kijowie.
Na mocy dekretu marszałka Józefa Piłsudskiego Liceum Krzemienieckie wznowiło działalność w 1922 r. i działało aż do wybuchu II wojny. 28 lipca 1941 r., po zajęciu Krzemieńca przez wojska niemieckie, Niemcy – na podstawie listy ułożonej przez nacjonalistów ukraińskich – aresztowali przedstawicieli inteligencji polskiej w Krzemieńcu, głównie nauczycieli Liceum. W dniach 28-30 lipca 1941 r. 30 osób z tej grupy Niemcy rozstrzelali pod Górą Krzyżową.
Wśród kadry naukowej i absolwentów Liceum Krzemienieckiego było bardzo wielu czołowych przedstawicieli polskiego życia intelektualnego kilku pokoleń. Przytaczamy za Wikipedią ich listę:
Kadra naukowa:
Antoni Andrzejowski – polski przyrodnik, botanik, geolog, pamiętnikarz i pisarz
Willibald Besser – polski botanik i florysta, badacz flory wschodniej Galicji, profesor
Michał Choński – polski ekonomista, absolwent (1805) i doktor filozofii Uniwersytetu Wileńskiego (1806). Wykładowca prawa przyrodzonego i ekonomii politycznej praktycznie przez cały czas istnienia Liceum (od 1806 do 1831 roku). Wykładał ponadto statystykę powszechną, profesor
Alojzy Feliński – profesor literatury i dyrektor Liceum
Antoni Jarkowski – polski filozof, profesor
Józef Korzeniowski – polski dramatopisarz i powieściopisarz, profesor
Joachim Lelewel – polski historyk, numizmatyk, poliglota, heraldyk i działacz polityczny, profesor
Aleksander Mickiewicz – wykładowca prawa polskiego, litewskiego i rzymskiego, brat Adama Mickiewicza
Alojzy Osiński – polski filolog, słownikarz, pijar
Euzebiusz Słowacki – polski teoretyk i historyk literatury, tłumacz, dramatopisarz, ojciec Juliusza Słowackiego
Uczniowie i absolwenci:
Antoni Andrzejowski – polski przyrodnik, botanik, geolog, pamiętnikarz i pisarz
Józef Antoni Beaupré – polski lekarz, przyjaciel Juliusza Słowackiego
Zenon Belina-Brzozowski – polski mecenas sztuki, ziemianin, marszałek szlachty guberni podolskiej
Feliks Bernatowicz – polski powieściopisarz romantyczny
Piotr Chlebowski – polski nauczyciel, pedagog i matematyk, nauczyciel Zygmunta Krasińskiego
Maurycy Gosławski – polski poeta, uczestnik kampanii tureckiej, powstaniec listopadowy
Kajetan Jaxa-Marcinkowski – polski poeta, grafoman, tłumacz i pedagog
Mikołaj Jełowicki – polski pisarz, dziennikarz, kapitan jazdy wołyńskiej w powstaniu listopadowym
Mark Kac – polski i amerykański matematyk
Józef Korzeniowski – polski dramatopisarz i powieściopisarz, profesor
Franciszek Kowalski – polski poeta, tłumacz dzieł Moliera
Antoni Malczewski – polski poeta, prekursor romantyzmu
Konstanty Malczewski – polski wojskowy, generał meksykański
August Olizarowski – polski dramatopisarz
Narcyz Olizar – polski hrabia, senator-kasztelan Królestwa Polskiego, poseł na Sejm w 1831, działacz polityczny Wielkiej Emigracji, pisarz, publicysta i malarz
Gustaw Olizar – polski hrabia, publicysta, poeta, pamiętnikarz
Spirydion Ostaszewski – polski hipolog, pisarz, zbieracz podań i legend ludowych
Zygmunt Rumel – polski dowódca wojskowy, komendant VIII Okręgu Wołyń BCh, oficer Armii Krajowej, poeta
Juliusz Słowacki – polski poeta
Kazimierz Urbanik – polski matematyk, rektor Uniwersytetu Wrocławskiego
Stanisław Worcell – polski działacz polityczny, publicysta, powstaniec listopadowy
Tymon Zaborowski – polski poeta.
Kresy24.pl / Historyczne Kalendarium Kresowe / Wikipedia
