
Politycy na szczycie Europejskiej Wspólnoty Politycznej w Tiranie. Fot. x.com/PremierRP
Korupcyjne skandale w ukraińskich strukturach państwowych wywołują coraz większe oburzenie społeczne. Operacje „Kartagina” i „Midas” odsłaniają skalę problemu, który może mieć konsekwencje znacznie poważniejsze niż kolejne dymisje urzędników. Pojawia się też pytanie o odpowiedzialność Wołodymyra Zełenskiego i postawę zachodnich sojuszników. Historia Rosji lat 90. pokazuje, do czego może doprowadzić tolerowanie słabych instytucji i bezkarności elit.
Na początku listopada 2026 roku ukraińskie Narodowe Biuro Antykorupcyjne (NABU) i Specjalna Prokuratura Antykorupcyjna (SAP) ujawniły kolejne ustalenia w ramach operacji „Kartagina”. Śledczy rozpracowują organizację przestępczą, która miała zapewniać sobie ochronę wpływowych przedstawicieli służb i organów ścigania. W zamian za łapówki grupa mogła bez przeszkód prowadzić działalność oszukańczych call center, handel narkotykami, produkcję fałszywych papierosów i podrabianych walut. W sprawie pojawiają się również wątki porwań, pobić i przemocy. Podejrzenia objęły wysokich rangą funkcjonariuszy SBU, policji i prokuratury.
Reakcja ukraińskiego społeczeństwa była gwałtowna. Szczególnie bolesne okazało się nie tylko ujawnienie kolejnej afery, ale przede wszystkim podejrzenie, że ludzie powołani do ochrony obywateli mogli współpracować ze światem przestępczym. Dzieje się to w kraju, którego mieszkańcy od lat żyją pod rosyjskim ostrzałem, tracą bliskich, wspierają armię i przekazują pieniądze na obronę.
Coraz większe znaczenie ma również pytanie o to, kto przez lata tolerował podobne mechanizmy, kto czerpał z nich korzyści i dlaczego instytucje państwowe nie potrafiły im zapobiec. Widać przy tym wyraźne poparcie dla działań NABU i SAP, ale także rosnącą nieufność wobec służb i politycznego kierownictwa państwa.
Ukraińcy nie chcą już kolejnych konferencji prasowych, deklaracji i pokazowych dymisji. Oczekują rzeczywistych postępowań, wyroków, konfiskaty nielegalnie zdobytego majątku i rozbicia powiązań łączących urzędników z przestępcami.
Operacja „Kartagina” nie jest pierwszym poważnym ciosem wizerunkowym dla ukraińskich władz. W listopadzie 2025 roku NABU i SAP ujawniły aferę „Midas”, dotyczącą korupcyjnego procederu w sektorze energetycznym, w tym w państwowym koncernie Energoatom.
Wśród osób objętych śledztwem znaleźli się Timur Mindicz, były partner biznesowy Zełenskiego z czasów studia „Kwartał 95”, były minister energetyki Herman Hałuszczenko oraz były wicepremier Ołeksij Czernyszow.
Według ustaleń śledczych grupa miała pobierać od kontrahentów Energoatomu nielegalne prowizje sięgające 10–15 proc. wartości kontraktów. Pieniądze trafiały następnie do specjalnego zaplecza finansowego, które służyło do ich prania. NABU poinformowało w listopadzie 2026 roku, że w latach 2020–2025 zgromadzono tam ponad 111 mln dolarów i 12 mln euro w gotówce. Mindicz opuścił Ukrainę przed przeszukaniami.
Na tym nie kończą się kontrowersje dotyczące osób związanych z najbliższym otoczeniem prezydenta. W publicznej debacie pojawiają się nazwiska Andrija Jermaka, Ołeha Tatarowa, Iryny Mudrej, Rustema Umierowa i Serhija Szefira.
Sam Zełenski podkreśla, że organy antykorupcyjne nie stawiają mu osobiście zarzutów. Z prawnego punktu widzenia jest to istotne rozróżnienie: odpowiedzialności karnej nie można przypisywać na podstawie samych politycznych powiązań. Nie oznacza to jednak braku odpowiedzialności politycznej za dobór kadr, funkcjonowanie administracji i system nadzoru nad państwowymi instytucjami.
Według sondażu Active Group 59,1 proc. respondentów uważa, że Zełenski jest powiązany z korupcją na najwyższych szczeblach władzy. Jednocześnie 68,1 proc. deklaruje zaufanie do ustaleń NABU w sprawie „Kartaginy”. Są to opinie ankietowanych, a nie dowód winy prezydenta, ale pokazują skalę kryzysu zaufania.
Ołeksandr Koswincew, uchodźca polityczny z Rosji na Ukrainę zwraca uwagę na niepokojące podobieństwo do wydarzeń w Rosji lat 90. Sam przez ponad 25 lat pracował w rosyjskich mediach i obserwował rozpad Związku Radzieckiego, demokratyczne nadzieje pierwszych lat transformacji oraz stopniowe odchodzenie od tych ideałów.
Wówczas również pojawiały się sygnały ostrzegawcze: słabły mechanizmy kontroli nad służbami specjalnymi, sądy pozostawały zależne, a biznes coraz silniej przenikał się z administracją państwową. Nadużycia władzy tłumaczono nadzwyczajnymi okolicznościami i koniecznością utrzymania politycznej stabilności.
Zachód przymykał na to oczy. Stany Zjednoczone i państwa europejskie uznały, że najważniejsze jest utrzymanie Borysa Jelcyna u władzy jako alternatywy dla powrotu komunistów. Pomoc finansowa i polityczna koncentrowała się przede wszystkim na stabilizacji gospodarki, a budowanie niezależnych instytucji demokratycznych schodziło na dalszy plan.
Nie zmieniły tego nawet dramatyczne wydarzenia: ostrzelanie rosyjskiego parlamentu przez wojsko w 1993 roku ani zniszczenie Groznego podczas pierwszej wojny czeczeńskiej. Zachód nie zdecydował się na zasadniczą zmianę podejścia.
Prywatyzacja przeprowadzana bez skutecznych mechanizmów prawnych doprowadziła natomiast do powstania oligarchicznego systemu, w którym dostęp do majątku i wpływów zależał w dużej mierze od bliskości z władzą.
Właśnie na takim fundamencie Władimir Putin zbudował później swoją „pionową strukturę władzy”. Nie tworzył jej od podstaw. Przejął państwo z osłabionymi instytucjami, zależnymi sądami i służbami pozbawionymi skutecznej kontroli, a następnie przekształcił je w autorytarny system, dziś zdolny do prowadzenia pełnoskalowej wojny przeciwko Ukrainie.
Odpowiedzialność za ten proces spoczywa przede wszystkim na rosyjskich elitach i społeczeństwie. Zachód jednak przez lata mylił polityczną lojalność władz i reformy gospodarcze z rzeczywistym budowaniem państwa prawa.
Autor ostrzega, że podobny błąd może zostać popełniony wobec Ukrainy.
Istnieją oczywiście zasadnicze różnice między oboma państwami. Ukraina ma silne społeczeństwo obywatelskie, niezależne media, rozbudowany ruch wolontariacki i doświadczenie demokratycznego oporu. Rewolucja pomarańczowa z 2004 roku, protesty na Majdanie w latach 2013–2014 oraz obrona przed rosyjską inwazją pokazały, jak dużą rolę odgrywa społeczna mobilizacja.
Nie oznacza to jednak, że demokratyczne instytucje są odporne na osłabienie.
Wojna sprzyja koncentracji władzy w rękach administracji prezydenckiej i rządu, ogranicza kontrolę parlamentarną oraz zwiększa znaczenie służb specjalnych i organów siłowych. Również parlamentarna większość prezydenckiej partii Sługa Narodu nie stanowi dziś wystarczająco niezależnej przeciwwagi dla władzy wykonawczej.
Dlatego tak istotną rolę odgrywają NABU i SAP. Niezależne instytucje antykorupcyjne pozostają jedną z najważniejszych barier chroniących państwo przed zawłaszczaniem przez wpływowe grupy. Ich niezależność wymaga jednak stałej ochrony przed naciskami politycznymi i ingerencją kadrową.
W tym kontekście autor analizy wskazuje również na odpowiedzialność Zełenskiego za sposób zarządzania państwem, politykę personalną i powracające afery z udziałem ludzi z jego otoczenia. Przypomina, że sprowadzanie kolejnych kontrowersji do przypadkowych zbiegów okoliczności byłoby lekceważeniem społeczeństwa, które ponosi ogromne koszty obrony kraju.
Szczególna odpowiedzialność spoczywa również na europejskich partnerach Ukrainy. Unia Europejska dysponuje konkretnymi instrumentami nacisku: pomocą finansową, mechanizmami kontroli wydatkowania środków, warunkami reform oraz negocjacjami dotyczącymi członkostwa we Wspólnocie.
Problem polega na tym, że gdy pojawiają się kwestie niewygodne dla ukraińskiego kierownictwa, europejscy politycy często unikają publicznego stawiania konkretnych wymagań. A tych, którzy wyrażają wątpliwości i oczekują przejrzystości, odsądza się od czci i wiary nazywając ruskimi agentami. Zełenski jest przyjmowany w europejskich stolicach, spotyka się z najważniejszymi przywódcami, ale stan ukraińskich instytucji i odpowiedzialność za kolejne afery nie zawsze zajmują należne im miejsce w rozmowach.
Wsparcie dla państwa broniącego się przed rosyjską agresją nie powinno oznaczać bezwarunkowej politycznej ochrony jego władz. Dostawy uzbrojenia, pomoc wojskowa i ochrona ludności cywilnej muszą być kontynuowane niezależnie od sporów dotyczących polityki wewnętrznej Kijowa.
Inaczej należy jednak traktować finansowanie cywilnych sektorów gospodarki. Powinno ono być powiązane z konkretnymi warunkami, terminami i kontrolą realizacji reform. Systematyczne ich opóźnianie, pozorowanie zmian lub utrzymywanie korupcyjnych mechanizmów powinno prowadzić do zawieszania poszczególnych programów, a w przypadku powtarzających się naruszeń, do zamrożenia części lub całości pomocy pozamilitarnej.
Jednocześnie Zachód powinien mocniej wspierać ukraińskie organizacje społeczne, niezależne redakcje, dziennikarzy śledczych i środowiska weteranów. To one mogą skutecznie kontrolować władzę, także wtedy, gdy jej działania są niewygodne dla politycznego kierownictwa.
Ważna jest również przejrzystość. Ukraińskie społeczeństwo powinno wiedzieć, jakie konkretne zaniedbania i niewykonane zobowiązania doprowadziły do ograniczenia finansowania. Dzięki temu władze nie będą mogły przedstawiać konsekwencji własnych decyzji jako niesprawiedliwego nacisku Zachodu na cały kraj.
Ale co najważniejsze: suwerenność Ukrainy należy do jej obywateli, a nie do przedstawicieli władz.
Zachód musi zrozumieć, że obrona Ukrainy i wymaganie od jej władz przestrzegania zasad państwa prawa nie są sprzecznymi celami. Przeciwnie, jedno bez drugiego nie zapewni Ukrainie i nam, całej Europie, bezpiecznej przyszłości.


