• Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa
Kresy24.pl
  • 19 lis 2026
  • Archiwa Czasopism
    • Archiwum Dziennika Kijowskiego
    • Archiwum Gazety Polskiej Bukowiny
    • Archiwum Głosu Polonii
    • Archiwum Głosu znad Niemna
    • Archiwum Kuriera Galicyjskiego
    • Archiwum Kwartalnika Echa Polesia
    • Archiwum Kwartalnika Krynica
    • Archiwum Magazynu Polskiego
    • Archiwum Monitora Wołyńskiego
    • Archiwum Mozaiki Berdyczowskiej
    • Archiwum pisma Nasze Drogi
    • Archiwum pisma Polacy Donbasu
    • Archiwum Słowa Polskiego
    • Archiwum Słowa Życia
    • Archiwum Tęczy Żytomierszczyzny
    • Archiwum pisma Polonia Charkowa
    • Archiwum pisma Wołanie z Wołynia
    • Archiwum Polak na Łotwie
    • Archiwum Polaka Małego
    • Archiwum Polaka w Niemczech
  • Filmoteka
  • Niepodległość
  • Polacy na (Bliskim) Wschodzie
  • Trójmorze
  • TV Kresy24.pl
  • Archiwum Kresowe
Kresy24.pl
  • Ukraina
  • Białoruś
  • Rosja
  • Litwa
  • Region Bałtyku
  • Azja i Zakaukazie
  • Na Świecie
  • Historia i Wspomnienia
  • Kultura
  • Podróże po Kresach
  • Wyszukiwarka Kresowa
  • Kalendarium Kresów
    • Styczeń w Historii Kresów
    • Luty w Historii Kresów
    • Marzec w Historii Kresów
    • Kwiecień w Historii Kresów
    • Maj w Historii Kresów
    • Czerwiec w Historii Kresów
    • Lipiec w Historii Kresów
    • Sierpień w Historii Kresów
    • Wrzesień w Historii Kresów
    • Październik w Historii Kresów
    • Listopad w Historii Kresów
    • Grudzień w Historii Kresów
  • Polacy na Wschodzie
  • Biblioteka Kresowa
  • Kuchnia Kresowa

Cel: osłabić Polskę i przeciągnąć na swoją stronę miliony Białorusinów

19 lis 2026

witebsk lata 20

Panorama Witebska z mostem na Dźwinie. Zdjęcie: Wikimedia Commons

Współczesna mapa Białorusi nie jest wyłącznie wynikiem historycznych granic etnicznych ani naturalnego procesu kształtowania się państwa. W dużej mierze powstała w wyniku politycznej gry bolszewickiej Moskwy, która potrafiła poświęcić własne interesy terytorialne, by osiągnąć znacznie ważniejszy cel: osłabić Polskę i przeciągnąć na swoją stronę miliony Białorusinów mieszkających w granicach II Rzeczypospolitej. Ujawnione przez Naszą Niwę dokumenty z lat 1923–1924 pokazują, jak cynicznie Kreml traktował kwestię narodowości, języka i granic.

Wszystko zaczęło się jeszcze w pierwszych latach po rewolucji bolszewickiej. W styczniu 1919 roku Komitet Centralny Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) odebrała nowo utworzonej Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej (BSRR) gubernie witebską, mohylewską i smoleńską. Z kolei traktat ryski z marca 1921 roku pozostawił zachodnią część ziem białoruskich w granicach Polski.

W rezultacie sowiecka Białoruś stała się niewielkim tworem terytorialnym. Na obszarze nieco ponad 52 tys. kilometrów kwadratowych mieszkało około 1,5 mln ludzi. Republika obejmowała zaledwie sześć niepełnych powiatów dawnej guberni mińskiej. Jej rozmiary można było porównać z ówczesną Estonią.

Tak mały obszar był celowym zabiegiem Moskwy, która traktowała wówczas BSRR jako wąski pas buforowy oddzielający Rosję Radziecką od Polski.

Dla białoruskich komunistów była to sytuacja trudna do zaakceptowania. W 1923 roku kierownictwo BSRR, z Aleksandrem Czarwiakowem i Wsiewołodem Ignatowskim na czele, skierowało do władz partyjnych w Moskwie obszerną notę, domagając się przyłączenia ziem zamieszkanych przez Białorusinów.

Argumentowali, że istnienie tak okrojonej republiki podważa wiarygodność sowieckiej polityki narodowościowej. Młodzi Białorusini uczyli się bowiem, że ich naród jest podzielony na trzy części: jedną znajdującą się „pod polskim panowaniem”, drugą w granicach BSRR i trzecią – pozostawioną w Rosji.

W dokumentach pojawiało się nawet określenie „Mikro-Białoruś”. Autorzy raportu uznawali, że tak niewielka republika jest niemal karykaturą państwa narodowego.

Początkowo Mińsk uzyskał poparcie najwyższych władz partyjnych. 21 listopada 1923 roku specjalna komisja, działająca na podstawie dyrektywy Biura Politycznego, opowiedziała się za znacznym rozszerzeniem BSRR.

Projekt przewidywał przyłączenie całej guberni witebskiej, części guberni homelskiej oraz dwóch powiatów guberni smoleńskiej – gorkiego i mścisławskiego. Wśród ziem, które miały trafić do Białorusi, znajdowały się m.in. Witebsk, Mohylew i Homel.

Co więcej, pojawiła się propozycja przeniesienia stolicy republiki z Mińska do Mohylewa. Uzasadniano to zarówno względami gospodarczymi, jak i bezpieczeństwem. Mińsk leżał stosunkowo blisko granicy z Polską, a więc w razie konfliktu mógł być szczególnie narażony.

Kiedy jednak projekt dotarł do lokalnych władz rosyjskich, rozpoczął się zdecydowany opór. Urzędnicy z Witebska, Homla i Smoleńska nie zamierzali łatwo rezygnować z podległych im terytoriów, instytucji, wpływów i dochodów.

W sprawę zaangażowali się również działacze partyjnej opozycji. Jednym z nich był Timofiej Sapronow, który wykorzystywał spór o granice do atakowania kierownictwa bolszewickiego. Zarzucał Moskwie, że podejmuje decyzje o zmianie granic Rosji bez konsultacji z odpowiednimi organami.

Wewnętrzna walka o władzę w partii zaczęła więc wpływać na kształt przyszłej Białorusi. Jednym z najważniejszych argumentów przeciwników rozszerzenia BSRR były wyniki spisu ludności z 1920 roku. Według tych danych w wielu spornych powiatach Białorusini stanowili znacznie mniejszy odsetek mieszkańców niż w końcu XIX wieku.

W pierwszym bowiem powszechnym spisie ludności Imperium Rosyjskiego z 1897 roku, pytano ludzi o język ojczysty, co dawało ponad 70–80% Białorusinów w tych guberniach. W spisie z 1920 roku pytano bezpośrednio o narodowość, a słabo rozbudzona świadomość narodowa sprawiała, że wielu chłopów deklarowało się jako „tutejsi”  (często utożsamiając prawosławie z rosyjskością).

Zestawienie liczb budziło jednak poważne wątpliwości. W powiecie homelskim udział Białorusinów miał spaść z około 89 proc. w spisie z 1897 roku do zaledwie 20 proc. w 1920 roku. W rzeczyckim – z 98 do 45 proc., a w rogaczewskim z 98 do 13 proc.

Tymczasem spis rolny z 1917 roku wykazywał, że w powiecie homelskim Białorusini stanowili aż 94 proc. ludności, a w rzeczyckim 85 proc.

Gdzie więc w ciągu zaledwie kilku lat podziały się setki tysięcy ludzi? Według autorów białoruskiego raportu odpowiedź była polityczna. Spis z 1920 roku przeprowadzano w czasie wojny polsko-bolszewickiej, kiedy przyszłość tych ziem pozostawała niepewna. Krążyły pogłoski o możliwości przeprowadzenia plebiscytu dotyczącego przynależności państwowej ziem białoruskich.

Białoruscy komuniści twierdzili, że lokalne władze celowo zaniżały liczbę Białorusinów, zapisując ich jako Rosjan, aby utrudnić Polsce ewentualne zgłaszanie roszczeń do tych terenów.

Nie były to wyłącznie oskarżenia polityczne. W dokumentach przywoływano również przykłady nieprawidłowości przy sporządzaniu statystyk, a późniejsze raporty urzędników potwierdzały przypadki mechanicznego przypisywania Białorusinów do narodowości rosyjskiej.

Szczególnie interesujący przebieg miała walka o gubernię witebską. Jej lokalne władze przekonywały Moskwę, że mieszkańcy w dużej mierze utracili białoruską tożsamość i nie chcą przyłączenia do BSRR.

Argumentowano, że wprowadzenie języka białoruskiego sparaliżuje pracę urzędów i wywoła niezadowolenie ludności. Podczas agitacji na wsiach pojawiały się wypowiedzi, które miały ośmieszać ideę białorutenizacji. Jeden z chłopów miał stwierdzić, że jeśli wprowadzą język białoruski, będzie musiał nauczyć się rozmawiać nawet z własną żoną.

Białoruscy działacze odpowiadali, że niechęć do języka wynika przede wszystkim z wieloletniej rusyfikacji oraz polityki lokalnego aparatu. Przywoływali przypadki nauczycieli, którzy próbowali rozwijać białoruską kulturę, a byli oskarżani o nacjonalizm.

Jeszcze bardziej wymowny był stosunek części moskiewskich urzędników do samej kultury białoruskiej. W jednym z dokumentów dotyczących przyłączenia Homla i Rzeczycy konsultant Kremla uznał, że integracja tamtejszej ludności z „stosunkowo niską kulturą Białorusi” jest nie do przyjęcia.

Nie była to przypadkowa wypowiedź. Pokazywała hierarchię narodowościową, która funkcjonowała w bolszewickim aparacie władzy.

Najbardziej zaskakujące wyjaśnienie całej operacji znajduje się w stenogramie zamkniętego posiedzenia komisji z 18 grudnia 1923 roku. Jej przewodniczący Abel Jenukidze zażądał od uczestników szczerości, podkreślając, że na sali znajdują się wyłącznie komuniści.

Wówczas padły słowa, które odsłaniają rzeczywisty sens moskiewskiej polityki. Jenukidze przyznał, że przekazanie części ziem rosyjskich BSRR może być niekorzystne z punktu widzenia kultury i interesów ich mieszkańców. Uważał, że ludność tych terenów jest już silnie związana z kulturą rosyjską, a przeniesienie jej do Białorusi będzie oznaczało pewną „ofiarę”.

Mimo to Moskwa miała zdecydować się na ustępstwa z powodów politycznych. Chodziło o zachęcenie Białorusinów mieszkających w II RP do zainteresowania się sowiecką republiką. Kreml chciał pokazać, że popiera białoruską państwowość i realizuje politykę narodowościową, podczas gdy zachodnia część narodu pozostawała w granicach II Rzeczypospolitej.

W stenogramie Jenukidze mówił wprost o potrzebie przyciągnięcia uwagi milionów Białorusinów mieszkających w Polsce. Zaznaczył również, że plebiscyt nie wchodzi w grę, ponieważ mógłby przynieść wynik niekorzystny dla planów Moskwy.

Był to więc geopolityczny gambit. Kreml był gotów oddać część ziem rosyjskich, by wykorzystać kwestię narodową jako narzędzie nacisku na Warszawę. Ostatecznie w marcu 1924 roku BSRR powiększyła się o około 58 tys. kilometrów kwadratowych, zamieszkanych przez ponad 2,6 mln ludzi. Nie wszystkie pierwotne postulaty Mińska zostały jednak zrealizowane.

Siebież, Newel i Wieliż pozostały w granicach Rosji, podobnie jak Homel i większa część powiatu rzeczyckiego. Te ostatnie ziemie przyłączono do Białorusi dopiero w 1926 roku.

W kolejnych latach polityka Moskwy uległa zmianie. Gdy Kreml przestał potrzebować narodowych ruchów jako narzędzia oddziaływania na sąsiadów, zainteresowanie białorutenizacją ziem pozostających w Rosji zaczęło zanikać. Do 1933 roku zlikwidowano tam wszystkie formalnie działające szkoły białoruskie i rady wiejskie.

Historia ta ma szczególne znaczenie również z polskiej perspektywy. Pokazuje bowiem, że w okresie międzywojennym Moskwa nie traktowała kwestii białoruskiej wyłącznie jako problemu narodowościowego. Była ona elementem szerszej strategii wobec II Rzeczypospolitej – sposobem na budowanie wpływów, podsycanie napięć i osłabianie więzi między państwem polskim a jego białoruskimi obywatelami.

Współczesne granice Białorusi są w dużej mierze rezultatem tamtych decyzji. Ironia historii polega na tym, że bolszewicy, którzy instrumentalnie traktowali białoruską tożsamość, stworzyli terytorialne podstawy republiki, która kilkadziesiąt lat później stała się niepodległym państwem.

Na podst. Nasza Niwa

< Idź pod prąd
Ważne? Ciekawe? Podaj dalej:

Nie przegap w tym temacie:

Polscy historycy mają propozycję dla ukraińskich kolegówPolscy historycy mają propozycję dla ukraińskich kolegów Tak się uprawia historię: AK to naziści, a bohater narodowy na śmietnikTak się uprawia historię: AK to naziści, a bohater narodowy na śmietnik Niewiarygodne. Prawie połowa Polaków ma negatywny stosunek do sąsiadów!Niewiarygodne. Prawie połowa Polaków ma negatywny stosunek do sąsiadów!
  • Tagi
  • Białorusini w Polsce
  • BSRR
  • historia Kresów Wschodnich
  • Homel
  • II RP
  • polityka
  • polityka historyczna
  • Witebsk

NAJNOWSZE WIADOMOŚCI

Cel: osłabić Polskę i przeciągnąć na swoją stronę miliony Białorusinów

Cel: osłabić Polskę i przeciągnąć na swoją stronę miliony Białorusinów

Trzeci cios w Most Krymski! Co wiadomo o skutkach? (WIDEO)

Trzeci cios w Most Krymski! Co wiadomo o skutkach? (WIDEO)

„Jedno słowo po polsku i idziesz do karceru”

„Jedno słowo po polsku i idziesz do karceru”

Tajemniczy ruch ludzi Trumpa. Tuż po rozmowach face to face z Putinem jadą do Berlina

Tajemniczy ruch ludzi Trumpa. Tuż po rozmowach face to face z Putinem jadą do Berlina

Białoruski noblista ogłosił to po 30 latach!

Białoruski noblista ogłosił to po 30 latach!

Polka zaatakowała ukraińskie dzieci. Jej słowa szokują

Polka zaatakowała ukraińskie dzieci. Jej słowa szokują

To był najdłuższy most w Europie. Ukraiński komunikat mówi wszystko

To był najdłuższy most w Europie. Ukraiński komunikat mówi wszystko

Makabra w szpitalu. 29-lekarz próbował tuszować własną pomyłkę

Makabra w szpitalu. 29-lekarz próbował tuszować własną pomyłkę

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Putin elegancko upokorzony. Wystarczył jeden gest Xi (WIDEO)

Tu czai się prawdziwe zagrożenie dla Łukaszenki

Tu czai się prawdziwe zagrożenie dla Łukaszenki

Przymykamy oczy? Zachód powtarza błąd, który wyniósł Putina do władzy

Przymykamy oczy? Zachód powtarza błąd, który wyniósł Putina do władzy

Ocaliła polskość na Grodzieńszczyźnie. Wołkowysk żegna Annę Sadowską

Ocaliła polskość na Grodzieńszczyźnie. Wołkowysk żegna Annę Sadowską

Atak na Europę, eskalacja czy użycie broni jądrowej. Jak odpowie Putin?

Atak na Europę, eskalacja czy użycie broni jądrowej. Jak odpowie Putin?

Chwila, która przejdzie do historii (WIDEO)

Chwila, która przejdzie do historii (WIDEO)

Bez Starlinka i bez Muska. Kijów ujawnia tajemnicę operacji

Bez Starlinka i bez Muska. Kijów ujawnia tajemnicę operacji

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Chcą do UE, ale Moskwa... Władza pokazała karty

Ambasador zaskakuje: Korupcja na Ukrainie jest wyolbrzymiana

Ambasador zaskakuje: Korupcja na Ukrainie jest wyolbrzymiana

Dziesiątki eksplozji: Most Krymski runął do morza!

Dziesiątki eksplozji: Most Krymski runął do morza!

  • Click here - to select or create a menu
Projekt finansowany ze środków MSZ
© Kresy24.pl 2026. Wszelkie Prawa Zastrzeżone. O nas i Kontakt | Polityka prywatności
Produkcja: Fundacja Wolność i Demokracja