Wrogowie dobrze wiedzieli, że niszcząc symbole można pozbawić naród pamięci historycznej, przekształcić go w tłum mankurtów – ludzi niewiadomego pochodzenia, ślepych wykonawców cudzej woli… – czytamy we wstępie do książki prof. Siergija Segedy – ukraińskiego antropologa i etnografa. Polska publikacja „Hetmańskich mogił na Ukrainie” jest wersją pracy ukraińskiej – w dużym stopniu przerobioną, poprawioną i rozszerzoną.
Zniszczenie Hetmańszczyzny w połowie XVIII wieku oznaczało dla Ukrainy praktyczną utratę własnej historii. Mając zamiar likwidacji autonomii ukraińskiej, fińskiej oraz liwońskiej, caryca rosyjska Katarzyna II opisała swój program polityczny w tajnej instrukcji z dnia 4 lutego 1864 roku – pisze prof. Segeda – skierowanej do prokuratora Senatu, księcia Aleksandra Wiaziemskiego: „Prowincje te należy rusyfikować (…) Zadanie to jest łatwe do wykonania, jeżeli powołamy na gubernatorów osoby mądre. Gdy w Małorosji znikną hetmani, należy zrobić wszystko, by zetrzeć z pamięci ich oraz ich epokę”. Później, rujnując Sicz Zaporoską (1775), zakazała nawet używania terminu „kozak zaporoski” oświadczając, że „będzie to przez nas odbierane jako obraza naszej cesarskiej mości”.
Carycy Katarzynie II i jej następcom postanowienia te udało się zrealizować tylko częściowo. Nawet zrusyfikowani potomkowie starszyzny kozackiej, którzy na podstawie rozporządzenia z roku 1785 uzyskali status szlachciców rosyjskich i wiernie służyli imperium rosyjskiemu, nie zapomnieli o swych kozackich korzeniach, chwaląc się nimi w życiu codziennym. W XIX wieku kozactwo ukraińskie stało się przedmiotem badań zawodowych historyków. Motywy kozackie były też szeroko dostrzegane w literaturze rosyjskiej, ukraińskiej i polskiej. Wielką np. popularność uzyskała powieść Nikołaja Gogola pt. „Taras Bulba”.
Zainteresowania prof. Szegedy mogiłami zaczęły się pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy natrafił w laboratorium antropologicznym w Moskwie na czaszkę atamana koszowego Wojska Zaporoskiego Iwana Sirko. Jego czaszkę zabrał i przywiózł następnie do Kijowa. Później, jako antropolog, brał udział w wyprawach do Rumunii, organizowanych przez Spółkę Ogólnoukraińską Więźniów Politycznych i Poddanych Represjom oraz Akademię Nauk Ukrainy. Po wielu latach udało mu się zgromadzić zdecydowanie więcej materiałów, często słabo dostępnych w źródłach fachowych. Na ich podstawie w roku 2010 ukazała się jego pierwsza publikacja w języku ukraińskim pt. „Mogiły hetmańskie”.
Polska publikacja książki „Hetmańskie mogiły na Ukrainie” jest wersją pracy ukraińskiej – w dużym stopniu przerobioną, poprawioną i rozszerzoną. Książką składa się z 5 rozdziałów, zakończenia, wykazu przestarzałych i rzadko używanych terminów, najważniejszych źródeł i literatury, spisu ilustracji oraz indeksu osób.
Pierwszy rozdział poświęcony jest bohaterom Rusi Kijowskiej (Włodzimierzowi Wielkiemu, Jarosławowi Mądremu, Nestorowi Kronikarzowi, Jarosławowi Osmiomysłowi). Drugi – dobie polsko-litewskiej (książętom Ostrogskim, Konstantemu Iwanowiczowi, Wasylowi Konstantemu, początkom kozactwa i pierwszym hetmanom: Piotrowi Konaszewicz-Sahajdacznemu oraz fundatorom Akademii Kijowsko-Mohylańskiej: Halszce Hulwiczównej i Piotrowi Mohyle). Trzeci rozdział poświęcił autor hetmańszczyźnie (Bohdanowi oraz Tymoszowi Chmielnickim, Adamowi Kisielowi, Iwanowi Wyhowskiemu, Iwanowi Sirko, Iwanowi Brzuchowieckiemu, Petro Doroszence, Damianowi Mnohohrysznemu (Ignatowiczowi), Iwanowi Mazepie. Czwarty opowiada o zmierzchu hetmańszczyzny (Iwanie Skoropadskim, Kostce Hordienko, Samuelu Wełyczko). I wreszcie piąty rozdział – o przełomie epok (Danielu Apostole, Cyrylu Razumowskim, Piotrze Kaliszewskim i Josypie Hładkym).
W zakończeniu książki, niejako w jej podsumowaniu, autor stwierdza za Ołeksandrem Dowżenką – klasykiem ukraińskiego kina, że: cmentarz to również zwierciadło żyjących. Stan i wygląd cmentarzy trafnie określa bowiem związki zachodzące pomiędzy moralnością społeczną a pamięcią historyczną. (WIĘCEJ)
Leszek Wątróbski, Kurier Galicyjski, 2016 r. Nr 23-24 (267-268)
Nie przegap w tym temacie:
Ekspert: Kreml chce integracji militarno-politycznej. Sojusz gospodarczy to tylko przykrywka
“Ukraińcy wielu rzeczy jeszcze nie rozumieją. To długi proces, ale musimy się porozumieć co do przyszłości”
Stereotypy mylą? Ukraina na 34 miejscu w rankingu najbardziej przyjaznych krajów świata, Polska… na 40