Zmarły w maju 2013 r., Cezary Chlebowski, interesował się polskim ruchem oporu podczas II wojny światowej na Kresach II RP. Dzięki niemu, możemy szczegółowo poznać historię „Wachlarza” i dramatyczne wydarzenia w dniu 6 lutego 1943 r. w Mińsku Białoruskim (Litewskim).
Zanosiło się na to, że wiedza ta pójdzie w zapomnienie, że bezpowrotnie przepadnie kawałek historycznej pamięci o zbrojnej walce Polaków.
Dzięki odnalezionemu w 1966 r., w Warszawie archiwum dowódcy „Wachlarza” ppłk. Remigiusza Grocholskiego, w „Zagładzie IV odcinka”, szczegółowo przeanalizował i opisał walkę w Mińsku Białoruskim (Litewskim).
„Wachlarz” to była wydzielona organizacja dywersyjna AK działająca na zapleczu frontu niemiecko – sowieckiego od IX 1941 – III 1943 r. Patrole „Wachlarza” działały w ramach pięciu odcinków (5) i sięgały poza granice II RP, po Dyneburg, Smoleńsk, Homel, Kijów, Winnicę. Celem organizacji była dezorganizacja zaplecza niemieckiego frontu wschodniego.
Tzw. „Targi Mińskie” to dzieło polskich żołnierzy „Wachlarza” w ramach których w maju 1942 r., dokonano sześciu (6) „cięć” torów kolejowych wokół Mińska Białoruskiego (Litewskiego), dezorganizując ważny węzeł kolejowy na froncie wschodnim. Na czwartym (IV) odcinku „mińskim”, Polacy prowadzili dywersję będąc zakonspirowanymi w firmach „Im Dienst der Deutsche Wehrmacht”.
Po licznych „cięciach” torów kolejowych, linii telefonicznych czy wrzucaniu ładunków wybuchowych do cystern z benzyną, próba wysadzenia pociągu pod Ratomką w dniu 9 grudnia 1942 r., zakończyła się zatrzymaniem przez Niemców patrolu Drewnikowskiego i osadzeniem w niemieckim więzieniu w Mińsku Białoruskim (Litewskim) 17 ludzi „Wachlarza”.
W ręce gestapo wpadli:
– mjr dypl. kaw. Tadeusz Sokołowski „Trop”, dowódca IV odcinka – zabity 6 II 1943 w Mińsku Białoruskim (Litewskim),
– kpt. Bogdan Piątkowski „Mak”, dowódca bazy w Mińsku Białoruskim (Litewskim). Ciężko ranny podczas ucieczki z mińskiego więzienia, ostatni raz widziany 10 III 1943, zaginął,
– kpt. Wacław Zaorski „Ryba”, zastępca „Maka”, w dniu aresztowania popełnił samobójstwo w siedzibie gestapo,
– por. Kazimierz Smolski „Sosna”, dowódca bazy Borysów, więziony w Oświęcimiu, Mauthausen, Gusen. W latach 1945/46 w LWP (wszyscy cichociemni),
– Miron Zachert Okrzanowski „Mirek”,
– inż. Juliusz Kisielewski, kierownik filii firmy Tomaszewskiego w Mińsku,
– Drewnikowski, adiutant „Tropa”,
– Józef Wiktorek, „Józef Szota” uczestnik patrolu z Ratomki,
– Wojciech Rossa,
– Bogusław Galant,
– rtm. Stanisław Koszarski, kurier na Warszawę,
– Bogdan Pohowski „Peber”,
– Michał Zacharczuk „Adamus” oraz niezidentyfikowani Borysiewicz, Chocianowicz, Złotawin i Karczewski.
Tragicznie zakończyła się próba odbicia zatrzymanych, podjęta na szczeblu dowódcy „Wachlarza” w Warszawie. Na skutek zdrady zginęło wielu polskich żołnierzy na czele z mjr. dypl.”Tumrym” Stefanem Rychterem – szefem sztabu „Wachlarza” i por. „Stefanem” Stefanem Derferem przedwojennym oficerem zawodowym KOP –u. Dramat rozegrał się na Wtorom Gregorijewskim Piereułku i w niemieckim więzieniu w zamku Sapiehy przy ul. Wołodarskiego i 1 Maja w Mińsku Białoruskim ( Litewskim).
Po latach, Cezary Chlebowski przywrócił polskiej pamięci fakty zbrojnej walki z okupantem niemieckim.
W 1980 r., książkę wydał IW PAX – koresponduje ona z jego późniejszym opracowaniem pt. „Wachlarz”, wydanym przez to samo wydawnictwo w 1983 r.
„Zagłada IV odcinka” to bardzo interesujące studium polskiej walki zbrojnej z okupantem niemieckim.
Wykorzystano:
– Cezary Chlebowski, “Wachlarz”, IW PAX, Warszawa 1983 r.
– Jędrzej Tucholski, “Cichociemni”, IW PAX, Warszawa 1984 r.
Stanisław Karlik
