Wojenne wspomnienie Lwowiaka, Władysława Miłkowskiego

 Spisał kuzyn JACEK GRZYBAŁA

WŁADYSŁAW MIŁKOWSKI, syn HANNY Krassowskiej-Miłkowskiej  i  LUDWIKA Miłkowskiego, a bliżej mój kuzyn aktualnie mieszkający w Londynie opowiedział mi przez telefon garść wspomnień ze swojego życiorysu. Ponieważ są one bardzo ciekawe i pokrywają się z historią wojenną wielu Polaków postanowiłem opublikować na łamach ARCHIWUM KRESOWEGO STANISŁAWA KARLIKA.

Tata Władka, Ludwik Miłkowski ukończył medycynę na Uniwersytecie Wiedeńskim i dyplom doktora medycyny otrzymał w dniu 30.06.1900 roku. W 1926 roku dr med. płk Ludwik Miłkowski przechodzi na emeryturę będąc w wieku 49 lat i rozpoczyna prywatną praktykę lekarską we Lwowie jako lekarz laryngolog, a potem jako dentysta.

Rok przed pójściem na emeryturę, to jest w 1925 roku, mając 48 lat żeni się z młodszą od siebie o prawie 25 lat Hanką Krassowską herbu Ślepowron, siostrą cioteczną mego taty.

Hanka Krassowska była wtedy studentką i miała zaliczony 1 rok prawa i 2 lata filozofii. Rodzina Miłkowskich doczekała się dwóch synów, starszy Marian i młodszy Władysław, oboje urodzeni we Lwowie.

Miłkowscy we Lwowie zamieszkiwali na Kolonii Oficerskiej przy ulicy Czereśniowej nr 6. Przy tej ulicy pod numerem 1 mieszkał gen. Jędrzejewski, były emerytowany generał wojsk carskich, a po 1919 roku generał Wojska Polskiego, nr 2 – państwo Gotwaldowie – ziemianie, nr 3 – płk Kruszyński, nr 4 – p. Zajączkowska, nr 5 – płk Malinowski, nr 6 – płk dr Ludwik Miłkowski, nr 7 – płk Meraviglia.

Generał Władysław Jędrzejewski miał w mieszkaniu papugę arę, która dużo i głośno gadała. Mały Władek lubił odwiedzać generała, ale najbardziej interesowała go gadająca papuga.

Gdy pod koniec lat 30. w powietrzu pachniało już wojną, wkrótce część żon oficerów i podoficerów Wojska Polskiego z własnej inicjatywy postanowiła ukończyć podstawowy kurs pielęgniarski.

Ciotka Hanka też taki kurs ukończyła. Po wkroczeniu Rosjan do Lwowa w dniu 22.09.1939 sytuacja Polaków stawała się coraz trudniejsza z dnia na dzień. Dr płk Ludwik Miłkowski został aresztowany w dniu 9.04.1940 i wysłany na Wschód. Zmarł w więzieniu w grudniu 1941 roku. Jego pobyt w więzieniu oraz śmierć opisał w swojej książce “Na  nieludzkiej  ziemi” Józef Czapski.

Opis ten został sporządzony natychmiast na podstawie zeznań jednego ze współwięźniów – porucznika Józefa  Solczyńskiego, który przeżył to więzienie, został zwolniony i cudem dotarł do Wojska Polskiego. Po wojnie zamieszkał w Anglii.

Ciotka Hanka, aresztowana w dniu 13.04.1940 wraz z dwoma synami trafiła do Kazachstanu. Aresztowania te to zorganizowana akcja Sowietów w ramach tak zwanej  wielkiej wywózki Polaków ze Lwowa. W  Kazachstanie Hanka Miłkowska pracowała jako robotnik w cegielni (kirpicznyj zawod).

Dopiero porozumienie Sikorski-Stalin i  amnestia dla Polaków pozwoliła jej wraz z synami opuścić Związek Sowiecki. Statkiem rosyjskim z Krasnowodzka przez Morze Kaspijskie dotarli do miasta Pahlevi w Persji. Cała podróż trwała ponad 12 godzin, była bardzo ciężka. Trzeba pamiętać, że stan zdrowia Polaków był makabryczny. Kuzyn w ogóle nie pamięta podróży  morzem, był ciężko chory, miał biegunkę i bardzo wysoką gorączkę. Sprawa WC na statku to w ogóle pojęcie nieznane. Wszyscy tę potrzebę załatwiali prosto do morza z burty statku.

W Pahlevi w Persji na plaży ustawiono całe miasto namiotów, ciągnęło się ono na długości 3 km i w nich zakwaterowano uchodźców. Pierwszy miesiąc pobytu to zabiegi sanitarne, strzyżenie, odwszawianie oraz spalenie starej odzieży, w której przyjechali Polacy z Rosji. W sumie do Persji ewakuowało się około 120 tys. osób, cywilów i wojskowych.

Potem było zakwaterowanie w obozie nr 2 pod Teheranem. Tutaj ciotka Hanka skończyła dodatkowo kursy pielęgniarskie, a potem pracowała jako siostra szpitalna w izbie chorych.

Z początkiem stycznia 1944 roku cała rodzina wyjechała z Teheranu do AHVAZU (dalej Persja), a w czerwcu 1944 roku Marian i Władek postanowili wstąpić do szkoły kadetów w  Palestynie. Natomiast ciotka Hanka zdecydowała się być pielęgniarką w 8 Polskim Szpitalu Wojennym w El Kantara w Egipcie.

El Kantara to małe miasteczko nad samym Kanałem Sueskim. W tym miasteczku stacjonował mały Garnizon Angielski, którego dowódcą był oficer angielski, kapitan ANTHONY (TONI) RICHARD PRESTON. Pełnił on też funkcję łącznika między tym garnizonem angielskim, a Polskim Szpitalem Wojennym, w którym pracowała ciotka Hanka.

Hanka Miłkowska znała perfekcyjnie język  francuski, a  Anthony (Toni) Richard Preston  doskonale aż 4 języki: francuski, niemiecki, hiszpański i portugalski, no i oczywiście angielski, był poliglotą. Z ciotką Hanką konwersacja odbywała się po francusku. Jego matka była rdzenną Francuzką. Tak zawiązała się bliższa znajomość między Polką i Anglikiem, co zaowocowało małżeństwem.

Do Angli Władyslaw przypłynął w dniu 12.05.1947 z  mamą, a maturę zdał w 1949 roku w  Anglii w  gimnazjum i  liceum im. M. Kopernika w BOTTISHAM, małym miasteczku niedaleko CAMBRIDGE.

Podróż z Egiptu odbyła się statkiem MATAROA, który wypłynął z Port Saidu w dniu 2.05.1947 roku. Był to statek nowozelandzki używany przez Anglików na potrzeby transportu. Marian, starszy z braci, pozostał jeszcze w Palestynie, zdał tam maturę i w lipcu 1947 roku dopłynął do Anglii do swojej mamy.

Kuzyn Władysław ożenił się w Londynie z Zofią Konwerską córką podpułkownika Konwerskiego. Małżeństwo doczekało się jednej córki Krystyny, która wyszła za mąż za Anglika i ma syna Dominika.

Władysław jest bardzo dumny ze swojego wnuka. W Anglii Władysław studiował chemię i tam na studiach poznał swą przyszłą żonę Zofię.

W 1995 roku kuzyn Władysław wraz z kolegą pojechał z Londynu do Lwowa autokarem firmy ukraińskiej, podróż trwała 2 doby. Gdy dotarł na ulicę Czereśniową nr 6, przed swój dawny dom, spotkał tam aktualnych mieszkańców.

Zasugerowano mu, by sobie przypomniał, gdzie w 1939 roku zakopano srebra rodowe. Pytanie pozostało bez odpowiedzi, ponieważ Władek w 1939 roku był dzieckiem i w takie sprawy go nie wtajemniczano.

Władek zobaczył wnętrze swego domu, ale tylko jego 1/4 część. Na moje pytanie, czy choć jakiś jeden mebel, stół czy krzesło z wyposażenia ostało się do obecnych czasów, odpowiedź była prosta: Jacku, ostały się tylko gołe ściany i to tylko zobaczyłem.

Jacek Grzybała