Bronisław Taraszkiewicz. Fot. Domena publiczna
Bronisław Taraszkiewicz to przedstawiciel „złotej młodzieży” początku XX wieku. Dorastał w burzliwych czasach. Rosja wydobywała się z traumy po przegranej wojnie z Japonią i rewolucji 1905-1907 roku. Podobne nastroje panowały także na obrzeżach państwa. Decydujące było także to, że już w tym czasie działała w guberniach białoruskich gazeta „Nasza Niwa” – wydawnictwo, które jednoczyło wokół siebie pierwsze pokolenie białoruskiej inteligencji.
Podczas nauki w Wilnie Taraszkiewicz zetknął się z najlepszymi przedstawicielami ówczesnej inteligencji. W 1911 r. rozpoczął studia na Uniwersytecie w Petersburgu, gdzie został członkiem pierwszej, nielegalnej białoruskiej partii – Białoruskiej Wspólnoty Socjalistycznej. Zaangażował się także w działalność koła naukowo-literackiego białoruskiej młodzieży. Podczas pierwszego roku studiów Taraszkiewicz wygłosił trzy wykłady, w których scharakteryzował kwestie samoświadomości społeczeństwa białoruskiego.
Aleksiej Szachmatow, językoznawca i ówczesny profesor Uniwersytetu w Petersburgu, orędownik i popularyzator języka ukraińskiego, mówił: „Dajcie mi studenta, zdolnego w filologii, aby w przyszłości zajął się językiem białoruskim”. Białoruscy studenci, początkowo, do współpracy z nim wskazali poetę Maksyma Bogdanowicza. Jednak ze względu na jego zły stan zdrowia padło na Taraszkiewicza.
Bronisław Taraszkiewicz urodził się w 1892 roku w Maciuliszkach, wsi położonej 30 km od Wilna. Ukończył Gimnazjum Wileńskie, Wydział Historyczno-Filologiczny Uniwersytetu w Petersburgu, gdzie miał także okazję pracować w Katedrze Języka i Literatury Rosyjskiej. Doskonale opanował łacinę i grekę. Po ukończeniu studiów Taraszkiewicz pozostał w stolicy Rosji jako wykładowca języków klasycznych.
Przewrót bolszewicki w październiku 1917 roku zmusił go do wyjazdu na Białoruś, gdzie stanął na czele partii narodowej – Białoruska Socjalistyczna Gromada (choć sam usytuował się w lewicowym skrzydle organizacji). Taraszkiewicz brał czynny udział w organizowaniu oświaty publicznej. W 1919 r. przemawiał w Mołodecznie na okręgowym zjeździe nauczycieli, gdzie nawoływał do zorganizowania szkolnictwa białoruskiego. Wkrótce otworzył białoruskie gimnazjum w Wilnie i został jego pierwszym dyrektorem. Autor „Gramatyki” mieszkał wówczas w Wilnie. Tymczasem miasto to i Mińsk oddzielała granica. Na mocy pokoju ryskiego z 1921 roku kraj został podzielony pomiędzy Rosję Sowiecką i Polskę.
W 1918 roku 26-letni uczony przygotował i wydał pierwszą w Wilnie „Gramatykę białoruską dla szkół”. Do 1933 roku był to standardowy podręcznik języka białoruskiego. Dzieło doczekało się sześciu przedruków i zostało wykorzystane także po białoruskiej reformie pisowni w 1933 roku, otrzymując nazwę „Taraszkiewica”.
Biełaruskaja hramatyka dla škoł (1918). Fot. Domena publiczna
W zasadzie był to pierwszy taki podręcznik, choć krótko przed jego publikacją powstały inne podręczniki gramatyki języka białoruskiego: niepublikowana gramatyka Antona Łuckiewicza i Jana Stankiewicza, „Hramatyka biełaruskaj mowy” Bolesława Poczobki, gramatyka Rudolfa Abichty, napisana wspólnie ze wspomnianym Stankiewiczem. Wszystkie wydrukowano czcionką łacińską w białoruskim brzmieniu, a więc używają np. nie Mohylev, a Mahilioŭ. Dlatego publikacja książki Taraszkiewicza – wydanej zarówno w cyrylicy, jak czcionką łacińską – stała się sensacją i została entuzjastycznie przyjęta przez wszystkie partie polityczne. W latach 1918–1920 wydano ją trzykrotnie. Taraszkiewicz pozostał na zachodniej Białorusi, która stała się częścią Polski, i zajął się polityką.
W 1922 roku Bronisław poznał Wierę Snitko, która mieszkała w majątku Migowka koło Radoszkowic wraz ze swoim wujem Aleksandrem Własowem, białoruskim działaczem społecznym i politycznym, publicystą i wydawcą, który w Polsce międzywojennej był senatorem.
Pobrali się wiosną 1923 roku. Ślub miał dwie odsłony – w rycie prawosławnym w cerkwi w Warszawie, a kilka dni potem w rycie katolickim w kościele w Wilnie. Wiera Andriejewna Snitko-Taraszkiewicz-Niżankowskaja (1901 – 1998) pomimo zawieruchy pierwszej wojny światowej, rewolucji i wojny domowej otrzymała solidne wykształcenie. Do 1914 roku pobierała edukację domową.
Na początku wojny rozpoczęła naukę w gimnazjum. W 1916 roku wstąpiła do Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien w Piotrogrodzie. Rok później, wraz zajęciem siedziby Instytutu w Pałacu Smolnym przez bolszewików, placówka przeniosła się do Nowoczerkaska. Tam Wiera ukończyła kształcenie. Znała doskonale niemiecki i francuski, następnie samodzielnie nauczyła się polskiego i białoruskiego.
Życie nowożeńców toczyło się między Wilnem a Radoszkowicami. Majątek w Migowce odwiedzali najczęściej w lecie. W 1925 r. urodził się im syn Radosław (Sławik).
W okresie międzywojennym Bronisław Taraszkiewicz kierował gimnazjum białoruskim w Wilnie. W 1922 roku został wybrany posłem na Sejm RP. W pierwszych latach swojej pracy w polskim parlamencie opowiadał się za zjednoczeniem narodu polskiego i białoruskiego. Taraszkiewicz miał nadzieję, że Białorusinom uda się uzyskać autonomię w ramach odrodzonego państwa polskiego. Rozczarowany swoimi aspiracjami Taraszkiewicz zainteresował się ideami komunistycznymi, za co był prześladowany przez polskie władze.
Na zachodniej Białorusi, która po 1921 r. znalazła się w granicach Polski, Taraszkiewicz sprzeciwiał się dyskryminacji kultury białoruskiej oraz uciskowi narodowo-społecznemu mniejszości narodowych. Był znakomitym mówcą i publicystą, zyskując szacunek zarówno zwolenników, jak i przeciwników. Ta postawa obywatelska przyczyniła się do tego, że w wieku trzydziestu lat został wybrany głosami mniejszości narodowych do Sejmu. Był jednym z organizatorów Towarzystwa Szkoły Białoruskiej. W połowie lat 20. nastąpiła też jego radykalizacja. Najpierw dokonał rozłamu w Białoruskim Kole Poselskim i stanął na czele Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady, która w ciągu roku rozrosła się do stu tysięcy członków, po czym potajemnie wstąpił do nielegalnej Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi.
“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza w przekładzie Bronisława Taraszkiewicza. Fot. Domena publiczna
Komunizująca Hramada była nie w smak polskim władzom. W nocy z 14 na 15 stycznia 1927 r. aresztowano całe kierownictwo partii. Bronisław Taraszkiewicz został skazany na 12 lat ciężkich robót. Przetrzymywany był w izolatce więzienia we Wronkach. Przetłumaczył tam z polskiego na białoruski „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza, z greckiego na białoruski „Iliadę Homera i pracował nad nowym wydaniem „Gramatyki białoruskiej dla szkół”. W 1928 r. Akademia Nauk Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej wybrała go zaocznie swoim członkiem.
Opr. TB
Dodaj komentarz
Uwaga! Nie będą publikowane komentarze zawierające treści obraźliwe, niecenzuralne, nawołujące do przemocy czy podżegające do nienawiści!