Portret Wincentego Witosa, mal. Maciej Milewski, 2012 r.
Zbiory Autorów
Działacz ruchu ludowego, poseł na Sejm RP, trzykrotny premier RP.
Wincenty Witos urodził się w 1874 roku Wierzchosławicach, nieopodal Tarnowa, w ubogiej chłopskiej rodzinie Wojciecha i Katarzyny ze Sroków. Dość późno rozpoczął naukę w szkole, którą i tak po 2 latach – ze względów finansowych – musiał przerwać. Jednak kontynuował ją indywidualnie w domu, poszerzając wiedzę z historii Polski oraz dziejów wsi.
W latach 1885–1887 odbywał służbę w CK Armii. Po jej ukończeniu powrócił do Wierzchosławic, gdzie w latach 1908–1931 sprawował urząd wójta. W tym czasie wstąpił do Stronnictwa Ludowego i został członkiem Rady Naczelnej Stronnictwa. W wyniku rozłamu w ruchu ludowym został wiceprezesem, a następnie prezesem Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast”. W latach 1911–1914 był posłem na galicyjski Sejm Krajowy, w latach 1911–1918 posłem do austriackiej Rady Państwa w Wiedniu.
W czasie I wojny światowej Wincenty Witos wraz z m.in. Ignacym Daszyńskim, Stanisławem Strońskim i Stanisławem Kotem reprezentował stronnictwa galicyjskie w ramach Naczelnego Komitetu Narodowego.
Rząd Wincentego Witosa (premier stoi w środku), Warszawa, 10 maja 1926 r. Zbiory Autorów
Po odzyskaniu niepodległości stanął na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej, czyli rządu polskiego, który powstał w zaborze austriackim. W 1919 roku w wyborach do Sejmu Ustawodawczego został wybrany posłem obejmując przywództwo Klubu Poselskiego PSL „Piast”. 24 lipca 1920 roku, na skutek klęsk ponoszonych w wojnie polsko-bolszewickiej, stanął na czele Rządu Obrony Narodowej. Funkcję premiera Rzeczypospolitej Polskiej pełnił jeszcze dwukrotnie (1923, 1926).
Proces brzeski: oskarżeni Herman Lieberman, Wincenty Witos i Kazimierz Bagiński podczas przerwy w procesie, 26 października 1931 r.
Narodowe Archiwum Cyfrowe (Warszawa)
List gończy za Wincentym Witosem, 22 grudnia 1933 r.
Archiwum Akt Nowych (Warszawa)
W 1928 roku ponownie został wybrany na posła; był jednym z przywódców opozycji ugrupowań lewicowych i centrowych wobec piłsudczyków. W 1930 roku był jednym z organizatorów Kongresu „Obrony Prawa i Wolności Ludu”. Wraz z 11 przywódcami „Centrolewu” został na rozkaz Józefa Piłsudskiego aresztowany i skazany na 1,5 roku więzienia w tzw. procesie brzeskim. Z wyrokiem się nie pogodził i udał się na polityczną emigrację do Czechosłowacji. Powrócił do kraju dopiero w marcu 1939 roku po utworzeniu przez Niemców Protektoratu Czech i Moraw.
W czasie II wojny światowej Wincenty Witos był namawiany do współpracy z Gestapo i do utworzenia rządu kolaboracyjnego, na co zdecydowanie się nie zgodził. Był więziony przez Niemców, m.in. w Berlinie i na Zamku w Rzeszowie.
W Polsce Ludowej wraz ze Stanisławem Mikołajczykiem utworzył Polskie Stronnictwo Ludowe, którego został prezesem. W 1945 roku – na krótko przed śmiercią, powołano go na wiceprezydenta Krajowej Rady Narodowej.
Autor m.in. Dzieł wybranych, tom I–V, Warszawa 1988–2007.
Wincenty Witos zmarł w Krakowie 31 października 1945 roku i został pochowany w kaplicy cmentarnej w rodzinnych Wierzchosławicach.
Od 1898 roku żonaty z Katarzyną Tracz, miał jedną córkę Julię.
Wincenty Witos był odznaczony Orderem Orła Białego.
„Gdyby zaszła taka potrzeba, musimy podjąć walkę na śmierć i życie, bo lepsza nawet śmierć niż życie w kajdanach, lepsza śmierć niż podła niewola. Precz z małodusznością, precz ze zwątpieniem. Ludowi, który jest potęgą, wątpić nie wolno, ani rezygnować nie wolno! Trzeba ratować Ojczyznę, trzeba jej oddać wszystko – majątek, krew i życie, bo ta ofiara stokrotnie się opłaci, gdy uratujemy państwo od niewoli i hańby”.
Wincenty Witos, Do Braci włościan na wszystkich ziemiach polskich, 30 VII 1920 r.
RTR
