Wśród 44 założycieli Polskiego Oddziału Partyzanckiego w Puszczy Nalibockiej w maju 1943 r., znajduje się Napoleon Werakso(1), który pochodził z m. Bryniczewo powiat Stołpce gm. Derewno woj. Nowogródek(zaścianek – 16 domów mieszkalnych, 88 – mieszkańców, 43 – mężczyzn,45 – kobiet. Wyznania rzymskokatolickiego – 83, prawosławnego – 5. Polacy – 84, Białorusini – 4.)(2)
Jednym z czołowych założycieli oddziału był jego brat cioteczny z Bryniczewa, oficer. W.P., por. Kacper Miłaszewski „Lewald”.
Napoleon Werakso urodził się 3 grudnia 1921 r. w Bryniczewie, miał brata Wilhelma i siostrę Kunegundę. Do czteroletniej szkoły uczęszczał najpierw w pobliskiej Słobodzie, później w Szkole Powszechnej w Derewnie ( lata 1929 – 1936) – nauczyciele: p.p. Bałaban, Jadwiga Szostak, Eleonora Bolkówna, Stanisław Siejko.
W książce opisał czasy nauki w szkole i nakreślił prozę życia codziennego swojej Małej Ojczyzny na tle uwarunkowań społeczno – politycznych w Polsce – śmierć Marszałka Józefa Piłsudskiego, i wydarzeń w Europie – międzynarodowe napięcie polityczne w 1938 r.
Zobrazował wkroczenie, i administrowanie w Derewnie Sowietów od 17 września 1939 r., i Niemców od czerwca 1941 r. (przewodniczący Sielsawietu Leopold Wańkowicz, sekretarz Krasiłow, wywózki Polaków na Sybir, zniszczenie przez Niemców żydowskiej bożnicy, eksterminacja ludności żydowskiej).
Na pewno poznamy początki polskiego ruchu oporu na Ziemi Stołpeckiej, obok postaci znanych dowiemy się np. kim byli; Jan Tomczyk, Mieczysław Suwała, Józef Drzewiecki, Leśniewski itd.
„Tragedia goniła tragedię”, autor opisał modus faciendi sowieckiego i polskiego ruchu partyzanckiego, i np. przedstawił „kulisy” śmierci Kazimierza Jaroszyńskiego z Białomosza.
W dniu 19 czerwca 1943 r., Napoleon Werakso walczył w Powstaniu Iwienieckim, po którym polskie oddziały wycofały się z Iwieńca do Puszczy Nalibockiej.
Po niemieckiej blokadzie Puszczy Nalibockiej i „rozsypce” polskich partyzantów, Napoleon Werakso został zatrzymany przez Niemców i wywieziony na przymusowe roboty do III Rzeszy Niemieckiej. Pracował tam niewolniczo m.in. w dużej fabryce „Reihn Metal Borsig” w Muenchengladbach. Po zakończeniu wojny, w 1946 r., powrócił do Polski na Ziemie Odzyskane.
Zamieszkał w miasteczku Choszczno (niem. Arnswalde), gdzie się ożenił i założył rodzinę z krajanką z Bryniczewa Heleną Lipnicką.
Interesujący jest wątek odwiedzin u rodziców w Bryniczewie w Republice Białorusi w 1972 r.
Ostatnie rozdziały książki poświęcone są prozie życia codziennego za PRL-u i współcześnie, oraz ludziom i historii Choszczna.
Książka posiada liczne fotografie rodzinne i z historii Polski. Swego rodzaju leitmotivem są sentencje ewangeliczne, które komponują się z tytułem.
Na okładce znajduje się fotografia kościoła parafialnego w Derewnie, krzyż „Rodu Werakso” w Bryniczewie skradziony nocą przez totalitarną władzę, fragment listu od Ojca, i na tle krzyża fotografia p. Napoleona z pierwszego pobytu w Bryniczewie po II wojnie światowej.
Wydawnictwo Copyright 2011 Napoleon Werakso, Warszawa 2012.
Stanisław Karlik
(1) Adolf Pilch, Partyzanci trzech puszcz, Editions Spotkania, Warszawa 1992, s. 78 i 384
(2) Skorowidz Miejscowości RP, T.VII, cz.1, Warszawa 1923, Nakładem GUS, s. 83
