10 września w Historii Kresów

10 września 2013

Melchior Wańkowicz (z prawej) z bratem Witoldem w 1911 r. Fot. z archiwum rodzinnego

Melchior (z prawej) z bratem Witoldem w 1911 r. Fot. z archiwum rodzinnego

1974 – zmarł Melchior Wańkowicz – wybitny pisarz i dziennikarz, ojciec polskiego reportażu. Pochodził z rodziny ziemiańskiej herbu Lis zasłużonej dla obrony polskości na Kresach.

Urodził się w 1892 r. w Kałużycach w powiecie ihumeńskim na Mińszczyźnie. Jego ojciec za udział w Powstaniu Styczniowym został zesłany na Syberię. Jednym z ich krewnych był malarz Walenty Wańkowicz, przyjaciel Adama Mickiewicza.






Osierocony we wczesnym dzieciństwie Melchior Wańkowicz wychował się w majątku babki Nowotrzeby na Kowieńszczyźnie, co opisał potem we wspomnieniowej książce „Szczenięce lata”. W okresie gimnazjalnym i studenckim działał w polskich organizacjach niepodległościowych. W latach 1917-1918 był żołnierzem I Korpusu Polskiego w Rosji gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. Kiedy w maju 1918 r. dowództwo Korpusu zawarło porozumienie z Niemcami o zaprzestaniu walk, Wańkowicz wziął udział w buncie grupy oficerów przeciwko tej decyzji, za co został osadzony w areszcie. Wydarzenia z tego okresu opisał w książce „Strzępy epopei” i w zbiorze „Przez cztery klimaty”.

Od 1918 r. działał w Towarzystwie Straży Kresowej, pełnił funkcję kierownika Działu Prasy i Propagandy. Kierował wydawaniem 24 pism, w tym 5 dzienników, w 6 językach, nadzorował 6 księgarń, drukarnię.  Pisał wtedy broszury, m.in. „Dlaczego żołnierz polski wkracza na Litwę i Białoruś?”, „Moskal – twój wróg”, „Jak naród sobą rządzi?” W 1920 r. wziął udział w wojnie polsko – bolszewickiej, w której został odznaczony Krzyżem Walecznych. Wojnie tej poświęcił książkę „Szpital w Cichiniczach”, na podstawie której w 1999 r. powstał słynny „Wrota Europy”.






W okresie międzywojennym założył jedną z największych oficyn wydawniczych w Polsce – „Rój”. Podczas II wojny światowej walczył w Kampanii Wrześniowej (poświęcił jej książkę „Wrzesień żagwiący”), a po zajęciu Polski przez sowietów i Niemców, ze swoją maszyna do pisania w rękach przepłynął pod ostrzałem i trafił do Rumunii. Był korespondentem wojennym przy II Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa. W 1958 r. powrócił na stałe do Polski. W 1964 r. podpisał tzw. „List 34” – protest przeciwko cenzurze, za co wytoczono mu proces i kilka tygodni spędził w więzieniu. Do końca życia był inwigilowany przez UB.

Bezpośrednio po wojnie wydał swoją najbardziej znaną książkę – „Bitwa o Monte Cassino”. Inne znane utwory Wańkowicza to wspomnieniowe „Szczenięce lata” i „Ziele na kraterze” oraz zbiór reportaży „Na tropach Smętka”.

1797 – urodził się Piotr – pułkownik, przywódca spisku, który doprowadził do wybuchu Powstania Listopadowego, zesłaniec. Wieczorem 29 listopada 1830 r. w Warszawie poderwał do powstania podchorążych słowami: „Polacy! Wybiła godzina zemsty. Dziś umrzeć lub zwyciężyć potrzeba! Idźmy, a piersi wasze niech będą Termopilami dla wrogów”.

W powstaniu osiągnął stopień pułkownika, był adiutantem naczelnego wodza Michała Radziwiłła. Uczestniczył w bitwach pod Wawrem, Grochowem, Dobrem i Okuniewem. Brał udział w wyprawie generała Józefa Dwernickiego na . We wrześniu 1831 r. na czele 10 pułku piechoty liniowej został ranny podczas walk w obronie warszawskiej Woli i trafił do niewoli rosyjskiej.

Był więziony w Bobrujsku, Zamościu, w pokarmelitańskim klasztorze w Warszawie na Lesznie. Trzykrotnie skazywano go na śmierć. Wyrok zamieniono na 20 lat katorgi na Syberii. Za próbę ucieczki skazano go m.in. na półtora tysiąca batów i karnie przeniesiono do kopalni miedzi w Akatui, gdzie pracował przykuty do taczki. W 1857 r. pozwolono mu wrócić do kraju. Zmarł w 1875 r. Przeczytaj także artykuł „Sejm uznaje Powstanie Listopadowe za narodowe”.

1822 – zmarł Alojzy Żółkowski – polski aktor, wybitny komik. Uczestnik Insurekcji Kościuszkowskiej. Uczył się w Krzemieńcu, pracował we Lwowie. Występował w teatrach warszawskich. Urodzony w 1777 r.

1876 – we Lwowie urodził się Stanisław Kętrzyński – polski historyk, dyplomata, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Studiował na Uniwersytecie Lwowskim. W latach 1935-39 prezes Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej z siedzibą w Wilnie. Zmarł w 1950 r.

1891 – urodził się Ignacy – polski polityk, publicysta, minister skarbu. Zwolennik Piłsudskiego. W lutym 1918 r. na czele polskiego oddziału wojska zajął Litewski przepędzając z miasta garnizon bolszewicki. W lipcu 1920 r. podczas wojny polsko – bolszewickiej został szefem Oddziału II Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego. Zdaniem Józefa Piłsudskiego, to m.in. dzięki jego umiejętnościom wywiadowczym Polacy odnieśli sukces. Zmarł w 1946 r.

1903 – we Lwowie urodził się Janusz – polski architekt i historyk sztuki, twórca Panoramy Plastycznej Dawnego Lwowa. Zmarł w 1946 r.

1911 – w Wilnie urodził się Mieczysław Pimpicki – polski chirurg, pionier medycyny sportowej, żołnierz AK . Ukończył gimnazjum i Wydział Lekarski Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. W czasie wojny kierował szpitalem w Oszmianie. Następnie został szefem sanitarnym partyzanckiego zgrupowania oszmiańsko – nowogródzkiego. Przez pewien czas przebywał w Puszczy Rudnickiej. Trafił do niewoli, po odmówieniu złożenia przysięgi na wierność ZSRR trafił do obozu w Kałudze, gdzie pracował przy wyrębie lasu. Zmarł w 2008 r. w Olsztynie.

1932 – w Wilnie urodził się Jerzy Afanasjew – polski pisarz, satyryk, reżyser filmowy i teatralny. Zmarł w 1991 r.

1937 – urodziła się Teresa Walewska-Przyjałkowska – polska działaczka społeczna, wiceprezes Fundacji „Golgota Wschodu”. Zginęła w 2010 r. w Katastrofie Smoleńskiej.

1946 – napad UPA na polskich mieszkańców miejscowości Łodzina, Hłomcza i Witryłów.

Kresy24.pl / Historyczne Kalendarium Kresowe – 10 września

Podziel się tym z innymi. Udostępnij na:

Komentarze nawołujące do przemocy, zawierające zniesławienia, wulgaryzmy, groźby karalne lub spam będą usuwane. Również wpisy osób podających nieprawdziwy email.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *